Dünya neft bazarlarında baş verən son proseslər bu məhsulun hansı həddədək bahalaşması barədə yeni maraqlı yanaşmaların meydana çıxmasına səbəb olub. İndilikdə isə belə bir fikir hakimdir ki, neftin orta qiyməti bu gedişlə 75 dollarıq həddən aşağı düşməyəcək. Bu isə hasilatçı ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın neft satışından daha çox vəsait əldə etməsi deməkdir. Xatırladaq ki, son büdcə dəyişikliklərindən sonra neftin qiyməti 55 dollardan götürülüb. Amma faktiki satış qiyməti Azərbaycan nefti üçün artıq 80 dollar təşkil edir. Bu isə il ərzində Azərbaycanın neft satışından daha çox vəsait əldə etməsi deməkdir.
İndilikdə ABŞ-ın müttəfiqi olan ölkələrdən və onların şirkətlərindən bu ilin noyabr ayına qədər İrandan neft idxalının dayandırılmasını tələb etməsi dünya bazarında “qara qızıl”ı bahalaşdırır. Qeyd edək ki, İran Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatının (OPEK) aparıcı üzvüdür. Bu ölkənin gündəlik neft hasilatının həcmi 3,2 milyon barrel, neft ixracatının həcmi isə 2 milyon barreldir. Odur ki, İrana qarşı atılan addım dərhal dünya neft bazarına təsir edir. Belə vəziyyətdə bahalaşma üzündən Avropada ABŞ-ın İranla bağlı addımlarını narahatlıqla və narazılıqla qarşılayırlar. Məsələn, Fransanın xarici işlər naziri Cen Yves Le Drayn bəyan edib ki, İrana qarşı atılmış addımlardan Avropa şirkətləri ziyan çəkməməlidir. O, bunun üçün ABŞ-la müzakirələrə başlayacağını deyib. Almaniyanın iqtisadiyyat naziri Peter Altmayer isə İranla bağlı qadağalara görə ölkəsinin şirkətlərinin üzləşə biləcəyi risqləri minimuma endirməyə çalışacaqlarını bildirib. Bu arada OPEK üzvləri qiymət arıtımının daha sürətli olmasına yol verməmək üçün bu il iyunun 22-də Avstriyanın paytaxtı Vyanada keçirilən görüşdə hasilatı OPEK+ üzrə sutkalıq 1 milyon barrel artırmaq barədə qərar qəbul edib. OPEK-ə üzv və qeyri-üzv dövlətlərin nazirlərinin 4-cü görüşündə də hasilat kvotasının 100 faizlik icrası, yəni neft hasilatının sutkada 1 milyon barrel artırılması ilə bağlı razılıq əldə olunub. OPEK və qeyri-OPEK ölkələrinin bu yeni razılaşmasını Azərbaycan da dəstəkləyib. Amma ekspertlər vurğulayır ki, indiki şəraitdə OPEK ölkələrinin gündəlik neft hasilatının həcmini 1 milyon barrel artırmaq barədə qərarı neft bazarında bolluq yaratmayacaq. Ən yaxşı halda İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyalardan yaranacaq boşluq doldurulacaq. Çünki sanksiyalar nəticəsində İranın neft ixracının həcmi 300-600 min barrel, hətta 1 milyon barrel azala bilər. Bu isə nefti nəinki ucuzlaşmağa qoymayacaq, əksinə, bir qədər də bahalaşdıra bilər. Bununla belə, ABŞ-ın addımı onu avropalı müttəfiqlərinin nəzərində “sözünə güvənilməyən ölkə”yə çevirib və ikitərəfli münasibətlərdə qırılma kimi qəbul olunur. Avropa ölkələri, ABŞ-ın qərarına baxmayaraq, İranla siyasi və iqtisadi əlaqələrini məhdudlaşdırmaya da bilər. Lakin Avropanın böyük şirkətlərinin İrandan çəkilməsi neft qiymətlərini yüksəldir. Digər tərəfdən qarşıdakı dövr ərzində OPEK+ üzrə neftin hasilatında yeni azalmalar da gözlənir. Məsələn, elə OPEK Azərbaycanda neft hasilatının azalacağını proqnozlaşdırır. Bildirilir ki, may ayında Azərbaycanın xam neft hasilatı artaraq gündəlik 730 min barrel olub. Xəzər dənizində yerləşən “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlar blokundakı “Mərkəzi” və “Şərqi Azəri” platformaları vasitəsilə kondensat da daxil olmaqla ölkənin neft istehsalı çoxalaraq sutkalıq 810 min barrel təşkil edib. Bu il Azərbaycanın neft hasilatının orta hesabla 10 min barrel azalaraq gündəlik 790 min barrelə düşəcəyi proqnozlaşdırılır. OPEK Azərbaycanın neft istehsalının 2019-cu ildə isə orta hesabla 20 min barrel aşağı düşərək sutkada 770 barrelə olacağını nəzərdə tutur. Digər ölkələrdə də müəyyən azalmalar fonunda neftin qiymətinin daha böyük sürətlə artımı proqnozlaşdırılır. Bu durumda OPEK dünyada neftə gündəlik tələbatın həcminin 1,45 milyon barrel artacağını proqnozlaşdırır.Qurumun hesabatında bildirilir: “Neft tədarükündə əsas artım ABŞ, Kanada, Braziliya, Avstraliya, Qazaxıstan və Böyük Britaniya, azalma isə Meksika, Çin və Norveç üzrə müşahidə olunacaq”.
Xatırladaq ki, bir qədər əvvəl İranın OPEK-dəki nümayəndəsi Hüseyn Kazempur Ərdəbili bildirib ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın hərəkətləri neftin qiymətinin 100 dollara kimi artmasına səbəb ola bilər. Amma neftə tələbin artması qiymətlərin 100 dollarlıq həddi də asanlıqla keçəcəyini göstərir. OPEK bildirir ki, 2019-cu ildə qlobal neft tələbatı gündəlik 100,3 milyon barrelə yüksələcək. O da bildirilir ki, iyunda qlobal neft təklifi may ayı ilə müqayisədə 600 min barrel artaraq gündəlik 98 milyon 10 min barrel olub. Ötən ay qeyri-OPEK ölkələrinin neft hasilatı da 430 min barrel çoxalaraq sutkalıq 65 milyon 680 min barrelə çatıb. OPEK-in proqnozuna görə, gələn il qlobal neft tələbatı bu illə müqayisədə 1 milyon 450 min barrel artaraq gündəlik 100 milyon 300 min barrelə çatacaq. OPEK üzrə neft tələbatının isə 2019-cu ildə cari ilə görə 800 min barrel azalaraq sutkalıq 32 milyon 200 min barrelə düşəcəyi gözlənir. Elə bu da qiymətləri tətikləyən növbəti vacib amil sayılır.
Tahir TAĞIYEV
