Dünya maliyyə bazarlarında dolların digər valyutalar qarşısında bahalaşması və bunun beynəlxalq ticarətə hansı formada təsir göstərəcəyi geniş müzakirə predmetinə çevrilib. Proses Azərbaycan üçün də xüsusi maraq doğurur.
Çünki dollar hələ də xarici ticarətdə istifadə olunan əsas valyutalar sırasında yer alır. Digər tərəfdən son hərraclarda da dolların qiyməti qalxır. İndi Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) qərarından sonra dolların ölkəmizdə nə qədər bahalaşacağı xüsusi maraq doğurur. Ekspertlər digər ölkələrlə müqayisədə manatın FES qərarından sonra kəskin ucuzlaşmasını gözləmir. Çünki Mərkəzi Bankın idarə olunan üzən məzənnə siyasəti buna imkan vermir.
Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, iki gün davam edən müzakirələrdən sonra FES uçot dərəcəsini 0,5-0,75% artırıb. Beləliklə, son 11 ilin ikinci faiz artımı reallaşıb. Əslində, ABŞ Mərkəzi Bankı 4 dəfə faiz artımı planlaşdırdığı halda son qərarı ilə 2016-cı ili tək faiz artımı ilə bağlamış olub. Lakin bu, dünya məzənnə siyasətinə təsirini göstərib. Avro dollara nisbətən 0,3% ucuzlaşaraq 1,0503 dollar səviyyəsində müəyyənləşib. Yaponiya valyutası olan yen isə 10 aylıq minimuma enib. Hazırda 1 dollar 117,86 yendir. Funt-sterlinq 0,28% zəifləyərək 1,2530 dollar səviyyəsində qərarlaşıb. Çin yuanının dollara nisbətən məzənnəsi 2008-ci ilin ortalarından etibarən ən aşağı həddə enib. İnkişaf etməkdə olan ölkələrin valyutalarına gəlincə, onlar da ciddi təzyiq altındadır. Amma FES-in qərarından sonra manata təzyiqin artacağı gözlənilmir. Mərkəzi Bankın indiyə qədər həyata keçirdiyi siyasət və daha çevik alətlərdən istifadə etməsi valyuta bazarında ciddi gərginliyə yol açmır. FES-in uçot stavkasını artırması bu mənada Azərbaycanda dollara tələbi yüksəltməyəcək. Digər tərəfdən, neftin qiyməti yüksələcəyi halda manatın əlavə dəyər qazanması da istisna olunmur. Düzdür, FES-in qərarından sonra neft müəyyən qədər ucuzlaşsa da, sonradan yenidən onun qiyməti artmağa başlayıb. Bu da manata əlavə üstünlüklər qazandırır. Hesab olunur ki, ixracda və tədiyə balansında müsbət saldo yaranacaqsa, manat bahalaşacaq. İqtisadçı-ekspert Pərviz Heydərov da FES-in qərarının manata təsirləri barədə maraqlı məqamlar açıqlayıb: "Bu qərar, ola bilsin ki, növbəti ildə təkrar olunmayacaq. Yəni FES bir müddət analoji qərara bir daha getməyəcək. Çünki bunun özünün qəbuluna böyük hazırlıq getdi.
Belə ki, neft OPEK tərəfindən, nəhayət ki, məlum yekdil qərarın qəbul edilməsi ilə nisbətən bahalaşdırıldı, Amerika iqtisadiyyatında məşğulluq və inflyasiya kimi göstəricilər məqbul səviyyəyə gətirildi, adıçəkilən ölkədə prezident seçkilərinin nəticəsi gözlənildi və sair. Yəni ki, bunlar məlum məsələlər idi. Və gözlənilməsi vacib məsələlər idi. Lakin məlumdur ki, keçən ilin dekabr ayında FES tərəfindən 9 illik fasilədən sonra baza faiz dərəcəsinin 0,25% qaldırılması bütün dünya bazarlarında və eləcə də ölkələrin milli valyutaları üçün şok effekti yaratdı. Demək olar ki, hər yerdə tarazlıq pozuldu. Neftin dünya bazarlarında qiymətləri daha sürətlə enməyə başladı. Ümumən, dünya iqtisadiyyatında onsuz da ciddi çətinliklər içərisində olan istehsal dalana dirəndi.
Azərbaycanda da manat 2-ci dəfə məhz bundan sonra - dekabrın 21-də devalvasiyaya uğradı. Üstəlik, Mərkəzi Bank bununla üzən məzənnə rejiminə keçdiyi haqda qərar da qəbul etdiyini bəyan etdi. Bəs, bu dəfə necə?! Manat növbəti dəfə kəskin devalvasiyaya uğrayacaqmı?! Qeyd edək ki, manatın məzənnəsini FES-in qərarlarına bağlamaq düzgün deyil. Düzdür, keçən il manatın 2-ci dəfə devalvasiyası məhz FES-in baza faiz dərəcəsini 0,25% artırması haqda qərarından dərhal sonraya təsadüf etdi. Amma bu o demək deyildi ki, 2-ci devalvasiya məhz bu səbəbdən baş verdi. Buna qədər də məlum idi ki, manat növbəti dəfə də ucuzlaşdırılacaq və üzən məzənnə rejiminə keçiləcək. Odur ki, manatın məzənnəsi ilə bağlı yaxın perspektivdə vəziyyəti FES-in qəbul etdiyi qərar deyil, məhz neftin dünya bazar qiymətləri müəyyən edəcək. Neftin qiymətinin 45-50-55 dollar səviyyəsində olması bizə bu gün üçün məqbul səviyyədir. Başqa sözlə desəm, hər şeyin yaxşı olması - ölkəmizdə iqtisadi atmosferin normal məcraya düşməsi üçün neftin 45-50-55 dollar səviyyəsi, belə demək mümkünsə, vaxt qazanacağımız demək olacaq. Yaxın perspektivdə neftin bundan da aşağı ucuzlaşacağı gözlənilmir. Orta perspektivdə isə vəziyyət stabilləşəcək.
Neftin qiyməti artıb-azalan kimi Rusiyada rubla, Qazaxıstanda tengeyə təsir edir. Bizdə isə Mərkəzi Bank tərəfindən tənzimlənən siyasət həyata keçirildiyindən hər hansı dəyişiklik baş vermir. Mənim fikrimcə, 2017-ci ildə manatın ucuzlaşması prosesi davam edəcək. Ola bilər ki, ilin sonlarına doğru manat öz həqiqi dəyərini alacaq". OPEK və qeyri-OPEK ölklərinin hasilatı azaltması fonunda isə gələn aydan neftin qiymətində yeni artım gözlənir. Bu hal, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, manatı da məqbul həddə saxlamağa və onun məzənənsinin möhkəmlənməsinə imkan verəcək.
Tahir TAĞIYEV
