Dolların dünya bazarlarında getdikcə bahalaşması bir çox ölkələrin xarici ticarətinə mənfi təsir göstərməklə yanaşı, həm də onların milli valyutalarını ciddi təzyiq altında qoyur. Elə bu fonda ticarətdə və digər maliyyə əməliyyatlarında dollardan imtina məsələsi getdikcə daha sürətlə aktuallaşır.
Qeyd olunan xüsusda yaxın tezlikdə Rusiya və Türkiyənin konkret addımlar atması da gözlənir. Qeyd edək ki, Rusiyada ABŞ dollarının məzənnəsi sentyabrın 28-dən sonra ilk dəfə olaraq 64 rubl həddini keçib. Buna səbəb dolların beynəlxalq valyuta bazarlarında avro ilə müqayisədə daha 0,7% möhkəmlənməsi, neft qiymətlərinin kəskin ucuzlaşaraq 45 dollara qədər enməsi və Türkiyədə milli valyutanın, yəni lirənin kəskin ucuzlaşmasıdır.
Xatırladaq ki, rubl tarixi minimal səviyyəsinə bu il yanvarın 21-də enib. O zaman dolların məzənnəsi 86 rubl səviyyəsinə yüksəlib və daha sonra Rusiya iqtisadiyyatının sabitləşməsi fonunda enməyə başlayıb. Bu ilin minimal səviyyəsinə isə Rusiyada dollar oktyabrın 10-da çatıb və 61,85 rubl təşkil edib. Hazırda dolların məzənnəsi cari ilin minimal həddindən 3,4% yuxarıdır. İndi əksər ekspertlər dolların məzənnəsinin Rusiyada getdikcə yüksələcəyini proqnozlaşdırır. Bundan başqa, Türkiyə başda olmaqla, inkişaf etməkdə olan ölkələrin milli valyutalarının ucuzlaşması rubla təzyiqini artıracaq. Ən əsas amil isə neftin qiymətinin yenidən düşməyə başlaması ilə bağlıdır. Təbii ki, bütün bunlar rubla dolların təzyiqini artırır. Qardaş Türkiyədə də lirə təzyiq altındadır. Türkiyədə ABŞ dollarının məzənnəsi yeni tarixi maksimal həddə - 3,15 lirəyə çatıb. Bəzi ekspertlər hesab edir ki, dolların məzənnəsi ilin sonuna qədər daha da yüksələcək. Bu şəraitdə isə həm Rusiya, həm də Türkiyə üçün əsas maraqlı məqamlardan biri ticarətdə dolların payını azaltmaq və milli valyutadan istifadə etməkdir. Xatırladaq ki, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Rusiyaya son səfəri zamanı bu məsələ gündəlikdə olub. Həmin vaxt Ərdoğan bildirib ki, iki ölkə arasında ticarətdə dollar əvəzinə türk lirəsi ilə rubldan istifadə edilməsi mümkündür: "Əlbəttə, bunun müsbət təsiri olacaq. Alış-verişləri rubl və lirə ilə aparsaq, daha faydalı olar. Belə bir vəziyyətdə, məsələn, dollar daha da düşər. Valyuta repressiyasından, məzənnə təzyiqindən xilas olmuş olarıq. Həm Rusiya qazanacaq, həm biz qazanacağıq. Onun üçün bu çox mühümdür". Qeyd edək ki, ticarətdə türk lirəsi və rubldan istifadə edilməsi təklifi ilə Rusiya prezidenti Vladimir Putin də çıxış edib. İndi iki ölkənin milli valyutalarının ucuzlaşması fonunda ticarətdə rubl və lirədən istifadə yenidən aktuallaşıb. Moskva bu prosesin sürətlənməsində maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Xatırladaq ki, artıq xeyli müddətdir Kreml bəzi ölkələrlə ticarət əməliyyatını dollar yox, başqa valyutalarla aparır. Məsələn, məlumdur ki, İran və Rusiya ikitərəfli ticarətdə dollardan imtina edib. Dolların rubl və rialla əvəzlənməsi barədə razılaşma əldə edilib. Azərbaycanla da eyni addımların atılması bir neçə dəfə gündəmə gəlib. Cari ilin avqustunda Azərbaycana səfəri ərəfəsində Rusiya prezidenti Vladimir Putin məsələni təkrar gündəmə gətirib. Qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin azalmasına diqqət çəkən Putin bildirib ki, hazırda ölkələrimizin şirkətləri arasında qarşılıqlı hesablaşmalar əsasən dollarla aparılır: "Biz bu şirkətlərin qarşılıqlı hesablaşmalarının milli valyutalara keçirilməsini stimullaşdıran şəraitin yaradılması işini davam etdirəcəyik. Şübhəsiz ki, ikitərəfli ticari-iqtisadi əlaqələrdə bugünkü mənfi hallar müvəqqəti xarakter daşıyır. Əminik ki, biz tərəfdaşlar kimi sıx birgə fəaliyyət göstərməklə qarşılıqlı ticarəti davamlı artım trayektoriyasına çıxara biləcəyik". Qeyd edək ki, daha əvvəl də qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan istifadə olunmasının zəruriliyi barədə Rusiyada çoxsaylı təkliflər səslənmişdi. Məsələn, Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının maliyyə bazarı komitəsinin sədr müavini, Rusiya-Azərbaycan parlamentlərarası dostluq qrupunun rəhbəri Dmitri Savelyev bu xüsusda bildirmişdi: "Həm Rusiya, həm də Azərbaycan üçün iqtisadiyyatın xammal səciyyəsindən uzaqlaşmaq çox vacibdir. Bu onların iqtisadi təhlükəsizliklərini möhkəmləndirəcək və neftin qiymət konyunkturasından asılılıqlarını zəiflədəcək. Azərbaycan MDB məkanında Rusiyanın ən effektiv ticarət tərəfdaşlarından biridir. Ölkələrimiz arasında qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan istifadə 25-26 faiz təşkil edir və bu göstərici daim artır. İstisna deyil ki, yaxın illərdə Rusiya və Azərbaycan qarşılıqlı hesablaşmalarda bütünlüklə dollardan imtina etsin. Bu, hər iki ölkəyə çoxsaylı maliyyə risqlərindən yayınmaq imkanı verəcək". İndi dolların mövqeləri möhkəmləndikcə, ondan imtina yönündə daha konkret addımların atılması istisna olunmur. Rusiya və Türkiyə bu istiqamətdə analoji işlərə başladıqdan sonra region ölkələrinin bir çoxunun da eyni mövqe sərgiləməsi gözlənir. Elə bu da milli valyutalara dollar təzyiqinin sona çatması demək olacaq.
Tahir TAĞIYEV
