Ölkədə keçirilən son bir neçə valyuta hərracında dolların məzənnəsi xeyli ucuzlaşıb. Ekspertlər indiki vəziyyətdə bu prosesin davam edəcəyini istisna etmir. Çünki həm ölkənin valyuta ehtiyatları artıb, həm də dollara tələb xeyli azalıb.
Bu şəraitdə ABŞ-da dollarla bağlı uçot dərəcələri artırılacağı təqdirdə belə, Azərbaycanda ABŞ valyutasının bahalaşması istisna olunur. Əksinə, manatın ilin sonuna qədər dollar qarşısında daha çox dəyər qazanması gözlənir.
Vəziyyəti təhlil edən maliyyə analitikləri hesab edir ki, Federal Ehtiyatlar Sistemi (FES) ilin sonuna qədər uçot dərəcəsini qaldırmasa, dolların manat qarşısında ucuzlaşması daha sürətli xarakter alar. Əks halda bu proses müəyyən qədər ləng gedəcək. Amma istənilən halda, manatın ucuzlaşması gözlənilmir. ABŞ-da isə uçot dərəcəsi ilə bağlı fikirlər fərqlidir. Məsələn, Boston Federal Ehtiyatlar Bankının sədri Erik Rosengren bildirir ki, üzvü olduğu FES faiz dərəcələrini verilən proqnozlardan daha tez artırmaq məcburiyyətində qala bilər. O qeyd edib ki, FES-in bu qədər çox gözləməsi faiz dərəcələrində daha yüksək artıma səbəb ola bilər. Sədr iqtisadiyyatın tam məşğulluğa və inflyasiya hədəfinə yaxın olduğunu və faizlərin artırılmasına ehtiyac yarandığını deyib. Qeyd edib ki, dekabr ayında faiz artımı daha uyğun görünür. Amma Boston Federal Ehtiyatlar Bankının təşkil etdiyi konfransda Federal Ehtiyatlar Sisteminin rəhbəri Canet Yellen bir qədər fərqli mövqe sərgiləyib. O qeyd edib ki, aktiv məşğulluq siyasəti ABŞ iqtisadiyyatını gücləndirə bilər. Lakin maraqlıdır ki, Yellen çıxışında uçot dərəcəsinin artırılmasına işarə etməyib: "Faiz artımı məsələsində iqtisadçıların fikirləri üst-üstə düşmür. Qlobal iqtisadi artımın zəifləməsi faiz dərəcələrinin aşağı səviyyədə qalmasına səbəb ola bilər. Bu durum gələcəkdə baş verə biləcək resessiya ilə mübarizədə mərkəzi bankların işini çətinləşdirəcək. Bununla yanaşı, inflyasiya ilə bağlı gözləntilər özünü doğrultmayıb". Bundan əvvəl isə FES-in Açıq Bazar Əməliyyatları üzrə Komitəsinin sentyabr ayında keçirilən iclasının protokolları açıqlanıb. Protokollara görə, FES-in bəzi üzvləri, ABŞ iqtisadiyyatı güclənməyə davam edəcəyi təqdirdə, faiz artımının nisbi olaraq yaxın zamanda artırılacağını bildirib. Amma Yellenin çıxışında səsləndirdikləri faiz artımının təxirə salınma ehtimalını yüksəldir.
Qeyd edək ki, FES-in növbəti toplantısı 1-2 noyabr tarixlərində keçiriləcək. Analitiklər hesab edir ki, ABŞ Mərkəzi Bankı bu toplantıda uçot dərəcəsini dəyişdirməyəcək. Yaranmış qeyri-müəyyən durum dollarla də bağlı aydın olmayan vəziyyət yaradır. O da xüsusi olaraq vurğulanır ki, ABŞ-da faiz artımı müəyyən ölkələr, o cümlədən də Azərbaycan üçün hansısa ciddi təhdid yaratmır. Digər tərəfdən indiki vəziyyətdə Federal Ehtiyatlar Sistemi uçot dərəcəsini artıracağı halda Azərbaycan bundan qazana bilər. Belə ki, Azərbaycanın əsas aktivləri Neft Fondundadır. Neft Fondundakı aktivləri də valyuta səbətində müxtəlif valyutalarda yerləşdiriblər. Aktivlərin 47,6 faizi ABŞ dollarındadır, 35,3 faizi avrodadır, 4,9 faizi ingilis funt-sterlinqindədir və qalanları da digər valyutalardadır. Uçot dərəcəsinin dəyişməsi Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarındakı dollardan daha çox gəlir əldə etməsini şərtləndirəcək. Bu baxımdan Fondun valyuta məzənnələrinin dəyişməsindən yaranan büdcədənkənar gəlir və yaxud xərcində dəyişiklik baş verə bilər.
Azərbaycandan fərqli olaraq isə, dollar hazırda bir sıra dünya ölkələrinin valyutalarına nisbətdə güclənir. Hətta dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik Çində Mərkəzi Bank dolların məzənnəsini 0,33% artıraraq 6,7379 yuan səviyyəsində müəyyənləşdirib. Bununla da Çində dolların rəsmi məzənnəsi son 6 ilin maksimal həddinə yüksəlib. Xatırladaq ki, Çin Xalq Bankı yuanın dollarla müqayisədə məzənnəsinin formalaşdırılma mexanizmində islahatlara ötən ilin avqustunda başlayıb. O zaman Bank Çinin xarici ticarətində müsbət saldonu və yuanın digər valyutalarla müqayisədə möhkəmlənməsini nəzərə almaqla milli valyutanın məzənnəsinin hesablanma metodikasının bazar amillərinə təsirini optimallaşdırmaq qərarına gəlib. Bu fonda yuan ucuzlaşır. Digər güclü iqtismadiyyata malik ölkə olan Böyük Britaniya funtunun dollarla müqayisədə məzənnəsi isə ilin sonuna qədər 25% ucuzlaşa bilər. ABŞ-ın "Goldman Sachs" bankının hesabatına əsasən, bununla da dolların funt sterlinqdən daha baha satıla biləcəyi qaçılmaz olacaq. Belə ki, hazırda 1,2160 olan dollar-funt sterlinq məzənnəsinin 25% azalaraqaa0,9120-ə qədər geriləyəcəyi proqnozlaşdırılır.
Ekspertlər buna səbəb kimi 5 əsas amili açıqlayıb: Britaniya ilə Avropa İttifaqı arasında aparılan danışıqlarda müşahidə olunan çətinliklər, Britaniyanın iqtisadi göstəricilərinin pisləşməsi, monetar siyasətinin effektivliyini itirməsi, ABŞ-da uçot dərəcəsinin artırılması və funt sterlinqin tarixdə bundan əvvəl 8 dəfə 25% geriləməsi. Təbii ki, belə vəziyyətdə manatın mövqeyini qoruya bilməsi Azərbaycan pulunun dünyada reytinqini əhəmiyyətli dərəcədə artıra bilər.
Tahir TAĞIYEV
