Azərbaycanın xarici ticarət tərəfdaşları sırasında Avropa dövlətləri, Rusiya, Türkiyə və Çinin mühüm yer tutması birmənalı həqiqətdir. Ölkəmiz həm onlara müəyyən məhsullar satır, həm də onlardan idxal həyata keçirir. Hazırda hökumətin əsas siyasəti Azərbaycanın ixrac etdiyi məhsulların miqdarını artırmaqdır. Eyni zamanda idxalın sərfəli şərtlər əsasında həyata keçməsi də ön planda yer alır.
Bu arada isə dünya maliyyə bazarlarında baş verənlər Azərbaycana idxal edilən malların qiymətinin əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşa biləcəyini göstərir. Bunun ümdə səbəblərindən biri isə dolların dünya maliyyə bazarlarında mövqeyinin sürətlə möhkəmlənməsidir. Qeyd edək ki, ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FES) Açıq Bazar Əməliyyatları üzrə Komitəsinin (FOMC) üzvləri 20-21 sentyabr tarixlərində keçirilən iclasda belə qərara gəliblər ki, ölkədəki şərait uçot dərəcəsinin artırılması üçün münbit sayılır, hətta bəzi üzvlər bu addımın həmin iclasda atılmasının zəruriliyini bildiriblər. Son iclasda tənzimləyici uçot dərəcəsini 0,25-0,5% səviyyəsində saxlayıb. FES uçot dərəcəsini ilin sonunadək qaldıracağına dəfələrlə işarə edib. Tənzimləyicinin növbəti növbəti iclası noyabr ayının 1-2-də olacaq.Son iclasla bağlı açıqlanan protokolda isə vurğulanır ki, görüş iştirakçılarının əksəriyyəti əmək bazarında vəziyyətin pisləşməsi və iqtisadi aktivliyin güclənməsi fonunda uçot dərəcəsinin tez bir zamanda artırılacağını arzu edir. İclas iştirakçılarının çoxu ABŞ iqtisadiyyatı üçün xarici risqlərin azaldığını bildirib. Bu isə ilin sonuna kimi uçot dərəcəsinin ən azı bir dəfə artırılacağını göstərir. Yayılan xəbərlər avronu dollar qarşısında ucuzlaşdırıb. Dolların avro ilə müqayisədə məzənnəsi kritik səviyyə sayılan 1,10 dollar-avro həddindən aşağı enib. "Qeyd olunduğu kimi, dolların möhkəmlənməsinə səbəb Federal Ehtiyat Sisteminin (FES) son iclasında yaxın gələcəkdə uçot dərəcəsinin artırıla biləcəyi barədə bəyənatları olub. Dollar, həmçinin Britaniya funtu, Rusiya rublu, Türkiyə lirəsi, Çin yuanı ilə müqayisədə də möhkəmlənib. Ekspertlər dolların məzənnəsinin getdikcə möhkəmlənəcəyini, əsas valyuta cütlüyü sayılan dollar-avro məzənnəsinin 1,08-ə kimi, ilin sonuna isə paritetə qədər enəcəyini proqnozlaşdırır. Dolların möhkəmlənməsi prosesinin əmtəə qiymətlərini də aşağı salacağı ehtimal edilir. Bahalaşan dollar avronu manat qarşısında da ucuzlaşdıracaq. Bu isə Avropadan gələn məhsulların qiymətinin enəcəyi anlamına gəlir.
Avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi Azərbaycana Avropadan idxal edilən məhsulların həcminin artmasına gətirib çıxaracaq. Eyni zamanda, təbii ki, Azərbaycan daxilində Avropada istehsal olunan məhsulların qiymətlərində enmələr müşahidə ediləcək. Çünki avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi həmin məhsulların qiymətlərinin azalmasına gətirib çıxaracaq. Kiçik sahibkarlar, avrozonadan məhsul və avtomobil idxal edən iş adamları üçün avronun aşağı düşməsi sərfəlidir. Çünki avro məzənnəsinin aşağı düşməsi xüsusən Almaniya və digər avrozona ölkələrindən Azərbaycana avtomobil gətirən iş adamlarının daha ucuz mal almasına səbəb olur. Bu da Azərbaycana gətirilən avtomobillərin qiymətinin aşağı düşməsinə gətirib çıxara bilər.
Eyni sözləri Türkiyə barədə də demək olar. Bu arada ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin son açıqlamasından sonra Türkiyədə ABŞ dollarının məzənnəsi 3,1 lirəni də keçib. Türkiyənin aid olduğu regionda hərbi-siyasi gərginliyin davam etməsi və İraqla yaranmış problemlər də türk lirəsinin məzənnəsinə mənfi təsir göstərir. Dolların məzənnəsinin güclənməsi İstanbul Fond Birjası indeksini də aşağı salıb. Belə vəziyyət də Türkiyə məhsullarını Azərbaycan bazarında ucuzlaşdırır.
Belə bir vaxtda yuanın da devalvasiyaya uğraması buradan Azərbaycana gələn malların qiymətinə təsir göstərir. Digər tərəfdən, Çinin ixracı sentyabr ayında illik müqayisədə 10% azalaraq 184,5 milyard dollar təşkil edib. Çinin idxalı isə sentyabrda illik müqayisədə 1,9% azalaraq 142,5 milyard dollar olub. Göstəricilər analitiklərin proqnozlarından az olub. Belə ki, analitiklər ixracın 3% azalacağını, idxalın isə 1% artacağını proqnozlaşdırırdı. Xatırladaq ki, Çinin ixracı avqust ayında da illik müqayisədə 2,8% azalıb. Beləliklə, sentyabrda Çinin ticarətdə müsbət saldosu proqnozlaşdırılan 53 milyard dollar əvəzinə 41,99 milyard dollar olub. Ticarət dövriyyəsinin həcmi isə illik müqayisədə 6,6% azalaraq 327 milyard dollar təşkil edib. Ticarət göstəricilərinin açıqlanmasından sonra Çinin milli valyutası olan yuan dollarla müqayisədə ucuzlaşmağa başlayıb. Ekspertlər ticarət göstəricilərini Çinin iqtisadi artım tempinin yaxın gələcəkdə azalacağının ilkin göstəricisi kimi qiymətləndirir. Çin yuanının dollarla müqayisədə devalvasiyasının isə davam edəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu da xaricə, o c=ümlədən Azərbaycana satılan Çin məhsullarının ucuzlaşması deməkdir.
Tahir TAĞIYEV
