Azər­bay­can­da "rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat", "rə­qəm­sal şir­kət­lər" və elektron ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb olun­ma­sı...

Ver­gi­lər Na­zir­li­yi­nin Ver­gi risqlə­ri­nin təh­li­li və nə­za­rə­ti Baş İda­rə­si­nin rə­i­si Əf­la­tun Məm­mə­dov tam ye­ni tə­za­hür­lə­rin xa­rak­te­ris­ti­ka­sı­nı ba­ki-xe­ber.com-a şərh et­di.

- Əf­la­tun mü­əl­lim, 2016-cı il­də ver­gi sa­hə­sin­də apa­rı­la­caq is­la­hat­la­rın is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri "rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat"ın, o cüm­lə­dən e-ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb olun­ma­sı­dır. Əv­vəl­cə an­la­yı­şın özü­nə ay­dın­lıq gə­tir­mək oxu­cu­la­rı­mız üçün də ma­raq­lı olar: "rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat" nə­dir?

- Mü­a­sir dövrdə in­ter­ne­tin ge­niş ya­yıl­ma­sı iq­ti­sa­diy­ya­tın ye­ni in­ki­şaf mər­hə­lə­si­nə baş­la­ma­sı­na sə­bəb olub, in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı iq­ti­sa­diy­ya­ta nü­fuz edib. Ar­tıq iq­ti­sa­diy­ya­tın özü də bir elm ola­raq də­yi­şib və ye­ni an­la­yış­lar mey­da­na gə­ti­rib. Tex­no­lo­gi­ya və in­for­ma­si­ya in­qi­la­bı nə­ti­cə­sin­də son za­man­lar yük­sək sü­rət­lə in­ki­şaf et­miş ye­ni iq­ti­sa­di mo­del ki­ber­biz­ne­sin ya­ra­dıl­ma­sı­nı şərtlən­di­rib. Ki­ber­biz­nes in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­sı­nın tət­bi­qin­dən ya­ra­nan və ida­rə olu­nan bü­tün sa­hə­lə­ri əha­tə edir. "Rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat" isə onun bir ele­men­ti ol­maq­la, iq­ti­sa­diy­ya­tın in­for­ma­si­ya tex­no­lo­gi­ya­la­rı­nın kö­mə­yi ilə elektron­la­şan his­sə­si­dir. Elektron ti­ca­rə­ti, elektron in­for­ma­si­ya mü­ba­di­lə­si­ni, elektron id­man-mərc oyun­la­rı­nı, ka­pi­ta­lın elektron hə­rə­kə­ti­ni, elektron pul­la­rı, e-ban­kin­qi, e-sı­ğor­ta­nı və s. özün­də bir­ləş­di­rən "Rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat"ın ən ge­niş ya­yıl­mış növ­lə­rin­dən bi­ri də elektron ti­ca­rət­dir. Ar­tıq dün­ya üz­rə is­ti­fa­də­çi­lə­ri­nin sa­yı 1,5 mil­yar­da ça­tan elektron ti­ca­rət iki ye­rə - offli­ne və on­li­ne biz­ne­sə bö­lü­nür. Bun­lar­dan offli­ne biz­ne­si dün­ya üz­rə da­ha ge­niş ya­yı­lıb. Tək­cə offli­ne pə­ra­kən­də sa­tıl­mış mal­la­rın ümu­mi pə­ra­kən­də sa­tış­da­kı təx­mi­ni pa­yı 5,9 fa­iz mü­əy­yən edi­lib.

- Bey­nəl­xalq təc­rü­bə­də bu sa­hə­dən ver­gi­tut­ma ne­cə tən­zim­lə­nir?

- Dün­ya­nın bir çox döv­lət­lə­ri e-ti­ca­rət üzə­rin­də ver­gi nə­za­rə­ti­nin güc­lən­di­ril­mə­si üçün ye­ni xü­su­si ver­gi­lə­rin tət­biq olun­ma­sı­nı zə­ru­ri he­sab et­mir. Çün­ki elektron ti­ca­rət əmə­liy­yat­la­rı­nın ümu­mi ənə­nə­vi me­tod­lar­la ver­gi­yə cəlb olun­ma­sı müm­kün­dür, sa­də­cə, bu fə­a­liy­yət üzə­rin­də nə­za­rət me­xa­niz­mi ki­mi ser­ti­fi­kat­laş­dır­ma tət­biq olu­nur. Yə­ni e-ti­ca­rət­lə məş­ğul olan hər bir şəxs mü­va­fiq döv­lət or­qa­nın­dan xü­su­si ser­ti­fi­kat al­ma­ğa məc­bur­dur.

Ver­gi­lər Na­zir­li­yi elektron ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb edil­mə­si ilə bağ­lı Qər­bi Av­ro­pa­nın bir ne­çə öl­kə­si­nin təc­rü­bə­si­ni (o cüm­lə­dən İs­pa­ni­ya Kral­lı­ğı­nın qa­baq­cıl təc­rü­bə­si­ni) araş­dı­rır və biz hə­min təc­rü­bə­lə­rin tət­bi­qi me­xa­niz­mi üzə­rin­də mü­va­fiq iş­lər apa­rı­rıq. Bu­nun­la bağ­lı İs­pa­ni­ya Kral­lı­ğı­nın mü­tə­xəs­sis­lə­ri ilə bir ne­çə tre­ninq və se­mi­nar ke­çi­ri­lib. Mi­sal üçün: İs­pa­ni­ya Kral­lı­ğın­da xa­ri­ci in­ter­net por­tal­la­rı va­si­tə­si­lə oy­na­nı­lan mərc oyun­la­rı­na gö­rə öl­kə re­zi­dentlə­ri tə­rə­fin­dən hə­min por­tal­la­ra ödə­ni­lən və ge­ri alı­nan məb­ləğ­lə­rin fər­qin­dən ya­ra­nan xa­lis gə­lir­dən 30 fa­iz həc­min­də məb­ləğ ver­gi ki­mi ödə­ni­lir. Bu me­xa­nizm İs­pa­ni­ya Kral­lı­ğı ilə in­ter­net por­ta­lı ara­sın­da bağ­lan­mış qar­şı­lıq­lı mü­qa­vi­lə ilə tən­zim­lə­nir. Tək­cə bu öl­kə­də il ər­zin­də id­man-mərc oyun­la­rın­dan or­ta he­sab­la 533 mil­yon av­ro gə­lir qey­də alı­nıb.

- Azər­bay­can­da bu sa­hə­nin ver­gi­yə cəlb olun­ma­sı ilə bağ­lı han­sı iş­lər gö­rül­mək­də­dir və ver­gi me­xa­niz­mi ne­cə mü­əy­yən edi­lə bi­lər?

- Son dövrlər­də Azər­bay­can­da da in­ter­net şə­bə­kə­si va­si­tə­si­lə hə­ya­ta ke­çi­ri­lən ti­ca­rət söv­də­ləş­mə­lə­ri­nin sa­yı dur­ma­dan artmaq­da­dır və gə­lə­cək­də bu ten­den­si­ya­nın da­ha da yük­səl­mə­si şüb­hə­siz­dir. La­kin elektron ti­ca­rət əmə­liy­yat­la­rı­nın vir­tu­al aləm­də hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si hə­min əmə­liy­yat­la­rın ver­gi­yə cəlb edil­mə­si mə­sə­lə­lə­ri­ni çə­tin­ləş­di­rir. Bü­tün bun­lar döv­lət büd­cə­si­nin gə­lir­lə­ri­nin iti­ril­mə­si ilə nə­ti­cə­lə­nir. Məhz bu it­ki­lə­rin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı məq­sə­di­lə Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Pre­zi­den­ti­nin 4 av­qust 2016-cı il ta­rix­li sə­rən­ca­mın­da şəf­faf­lı­ğı ar­tır­maq və ver­gi­tut­ma ba­za­sı­nı ge­niş­lən­dir­mək üçün bey­nəl­xalq təc­rü­bə­də ge­niş tət­biq olu­nan "rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat"ın ver­gi­yə cəlb edil­mə­si ilə bağ­lı tap­şı­rıq­lar ve­ri­lib. Sə­rən­ca­mın ic­ra­sı ilə əla­qə­dar Ver­gi­lər Na­zir­li­yi tə­rə­fin­dən elektron ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb olun­ma­sı haq­qın­da qa­nun la­yi­hə­si ha­zır­la­nır və ha­zır­da ai­diy­yə­ti qu­rum­lar­la mü­za­ki­rə olu­nur. Bu­nun­la ya­na­şı, Ver­gi­lər Na­zir­li­yi­nin Ver­gi risqlə­ri­nin təh­li­li və nə­za­rə­ti Baş İda­rə­si tə­rə­fin­dən qa­baq­la­yı­cı təd­bir­lər gö­rü­lə­rək araş­dır­ma­lar apa­rı­lıb, in­ter­net por­tal­la­rı­nın ya­ra­dıl­ma­sı­na nə­za­rət edən mü­va­fiq qu­rum­la bir­gə vir­tu­al mə­kan­da e-ti­ca­rət­lə məş­ğul olan hü­qu­qi və fi­zi­ki şəxslə­rin mü­əy­yən­ləş­di­ril­mə­si və bu sa­hə­də ümu­mi ver­gi nə­za­rə­ti­nin qu­rul­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lə­rə baş­la­nıb. Ümu­mi nə­za­rə­tin qu­rul­ma­sı­nın mər­hə­lə­lər­lə hə­ya­ta ke­çi­ri­lə­cə­yi nə­zə­rə alı­na­raq, ilk mər­hə­lə­də Baş İda­rə tə­rə­fin­dən ca­ri ilin 1-ci rü­bün­də 186 in­ter­net por­ta­lı və ya so­si­al şə­bə­kə­lər va­si­tə­si­lə elektron mal al­qı-sat­qı­sı hə­ya­ta ke­çi­rən  is­ti­fa­də­çi­lər mü­əy­yən edi­lib. On­lar­dan 54-nün ver­gi or­qa­nın­da qey­diy­yat­da ol­ma­dı­ğı, 47-nin isə qey­diy­yat­da ol­du­ğu hal­da döv­riy­yə­si­nin ol­ma­dı­ğı və ya məh­sul­la­rın sa­tış qiy­mət­lə­ri ilə mü­qa­yi­sə­də mi­ni­mum ol­du­ğu mü­əy­yən­ləş­di­ri­lib. Bu­nun­la bağ­lı ver­gi or­qa­nın­da qey­diy­ya­tı ol­ma­yan şəxslə­rin uço­ta alın­ma­sı ba­rə­də mü­va­fiq bil­di­riş­lər gön­də­ri­lib, qey­diy­ya­tı olan, la­kin döv­riy­yə­si ol­ma­yan şəxslə­rin bank he­sab­la­rı­na mü­va­fiq sor­ğu­lar ve­ri­lib və ya­ran­mış kə­nar­laş­ma­lar ba­rə­də ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri­nə mək­tub ün­van­la­nıb. Bu is­ti­qa­mət­də gö­rül­müş təd­bir­lər nə­ti­cə­sin­də 2016-cı ilin 1-ci rü­bü ilə mü­qa­yi­sə­də 2-ci rüb­də elektron ti­ca­rət fə­a­liy­yə­ti gös­tə­rən ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri­nin döv­riy­yə­sin­də 54,1%, he­sab­la­ma­lar­da 53,8%, da­xi­lol­ma­da isə 69,1% ar­tım mü­şa­hi­də olu­nub.

Ha­zır­da elektron ti­ca­rət­lə məş­ğul olan in­ter­net por­tal­la­rı­nın bir­ba­şa han­sı ver­gi ödə­yi­ci­si­nə aid ol­du­ğu­nun də­qiq­ləş­di­ril­mə­si, ver­gi qey­diy­ya­tı ol­ma­yan­la­rın uço­ta alın­ma­sı, nağd və ya nağdsız ödə­niş qay­da­sın­da fə­a­liy­yət gös­tə­ril­mə­si­nin, bank he­sab­la­rı­nın, por­tal­lar­da yer­ləş­di­ri­lən rek­lam və ya elan­la­rın, on­la­rın si­fa­riş­çi­si­nin və ya tər­ti­bat­çı­sı­nın mü­əy­yən edil­mə­si, nağd və bank he­sab­la­rı üz­rə əmə­liy­yat­la­rın əl­də olun­ma­sı və ümu­mi­lik­də bü­tün gə­lir­lə­ri ilə bə­yan­na­mə gös­tə­ri­ci­lə­ri­nin mü­qa­yi­sə­li araş­dı­rıl­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də iş­lər apa­rı­lır.

- Öl­kə­miz­də rə­qəm­sal tex­no­lo­gi­ya­lar üz­rə ix­ti­sas­laş­mış po­ten­si­al şir­kət­lər var­mı və on­la­rın tək­lif­lə­rin­də baş­lı­ca mə­qam nə­dən iba­rət­dir?

- Bə­li, be­lə şir­kət­lər möv­cud­dur. On­lar tə­rə­fin­dən Ver­gi­lər Na­zir­li­yi­nə tək­lif­lər da­xil olur və ha­zır­da na­zir­lik­də qiy­mət­lən­di­ri­lir. Bun­lar­la bə­ra­bər, Ver­gi­lər Na­zir­li­yi elektron ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb edil­mə­si ilə bağ­lı bir ne­çə Qər­bi Av­ro­pa öl­kə­si­nin təc­rü­bə­si­ni araş­dı­rır və re­al tət­biq me­xa­nizmlə­ri üzə­rin­də iş­lə­ri da­vam et­di­rir.

- "Rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat" ümu­mi­lik­də iq­ti­sa­diy­ya­tın in­ki­şa­fın­da və ver­gi­tut­ma ba­za­sı­nın ge­niş­lən­di­ril­mə­sin­də han­sı ro­lu oy­na­ya bi­lər?

- Mü­a­sir dövrdə in­ter­net hə­ya­tı­mı­zın tər­kib his­sə­si­nə çev­ril­mək­də­dir. Dün­ya əha­li­si­nin 3,2 mil­yard nə­fə­ri­nin in­ter­net is­ti­fa­də­çi­si ol­ma­sı və on­la­rın is­ti­fa­də et­dik­lə­ri 9 mil­yard qur­ğu­nun in­ter­ne­tə qo­şul­ma­sı bu­na ba­riz nü­mu­nə­dir.  İn­ter­net ya­ra­nan­dan bə­ri dün­ya­da in­ter­net xid­mə­ti gös­tə­rən 10.000-dən çox pro­vay­der şir­kə­ti­nin ya­ra­dıl­ma­sı, 300 mil­yon­dan ar­tıq do­men adın qey­diy­ya­ta alın­ma­sı və 2,1 mil­yard so­si­al şə­bə­kə is­ti­fa­də­çi­si­nin ol­ma­sı dün­ya iq­ti­sa­diy­ya­tı­nın in­ki­şa­fın­da onun ro­lu­nun əhə­miy­yət­li­li­yi­ni bir da­ha təs­diq edir. İn­ter­ne­tin bu qə­dər in­ki­şaf et­mə­si  iq­ti­sa­di mü­na­si­bət­lər sis­te­min­də tə­za­hür edən ye­ni hə­dəf­lə­ri, o cüm­lə­dən pri­o­ri­tet is­ti­qa­mət­lə­ri mü­əy­yən­ləş­dir­di. Mi­sal ki­mi, ha­zır­kı in­ki­şaf mər­hə­lə­sin­də rə­qəm­sal val­yu­ta­nın ya­ra­dıl­ma­sı­nı qeyd edə bi­lə­rəm. Bu val­yu­ta­nın müs­bət xa­rak­te­ris­ti­ka­sı inflya­si­ya­nın qar­şı­sı­nın alın­ma­sı, ano­nim­li­yin qo­run­ma­sı, heç bir döv­lə­tə bağ­lı ol­ma­ma­sı və ba­zar­da hər kə­sə açıq­lı­ğı ilə əla­qə­dar­dır. Da­ha ge­niş ya­yıl­mış di­gər rə­qəm­sal val­yu­ta nö­vü olan bit­co­i­nin dün­ya üz­rə is­ti­fa­də­çi­lə­ri­nin artma­sı nə­ti­cə­sin­də 1 bit­co­i­nin də­yə­ri son 6 il­də 0.07 sentdən çox ar­ta­raq 680 dol­la­ra ça­tıb. Qeyd olu­nan­lar onu gös­tə­rir ki, ümu­mi iq­ti­sa­diy­ya­tın in­ki­şa­fın­da "rə­qəm­sal iq­ti­sa­diy­yat"ın ro­lu çox yük­sək­dir. Son 1 il ər­zin­də dün­ya üz­rə elektron ti­ca­rə­tin həc­mi 1 tril­yon 700 mil­yard dol­lar mü­əy­yən edi­lib. Bu ti­ca­rət döv­riy­yə­si­nin ya­rı­dan ço­xu, da­ha də­qiq de­sək, 61 fa­i­zi 3 öl­kə­nin (ABŞ, Çin və Bö­yük Bri­ta­ni­ya) pa­yı­na dü­şür. Dün­ya­da ən iri rə­qəm­sal şir­kət­lə­ri­nin qey­diy­yat­da ol­du­ğu öl­kə­lə­rin ümu­mi da­xi­lol­ma­la­rın­da onun nə qə­dər mü­hüm rol oy­na­dı­ğı­nı hə­min şir­kət­lər tə­rə­fin­dən ödə­nil­miş ver­gi­lə­rin məb­lə­ğin­dən də gör­mək olar: bir il ər­zin­də "Apple" şir­kə­ti 13,1 mil­yard dol­lar, "Go­og­le" şir­kə­ti 2,3 mil­yard dol­lar, "Fa­ce­bo­ok" şir­kə­ti 1,3 mil­yard dol­lar, "EBAY" şir­kə­ti 610 mil­yon dol­lar ver­gi ödə­yib.

Öl­kə­mi­zə gə­lin­cə, rəs­mi sta­tis­ti­ka­ya gö­rə, Azər­bay­can­da elektron ti­ca­rə­tin həc­mi o qə­dər də bö­yük de­yil. Əs­lin­də isə bu rə­qə­min mil­yon­lar­la ma­nat ol­du­ğu­nu gü­man et­mək olar. Məhz bu sə­bəb­dən, il­kin ola­raq, elektron ti­ca­rə­tin döv­lət uço­tu­nun təş­kil olun­ma­sı zə­ru­ri­dir. Elektron ti­ca­rət sa­hə­sin­də uço­tun təş­ki­li, şəf­faf­lı­ğın ar­tı­rıl­ma­sı və ver­gi­tut­ma ba­za­sı­nın ge­niş­lən­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də la­zı­mi ad­dım­lar atıl­maq­la e-ti­ca­rə­tin ver­gi­yə cəlb edil­mə­si asan­la­şa­caq ki, bu da ver­gi­tut­ma ba­za­sı­nın ge­niş­lən­di­ril­mə­si­nə və döv­lət büd­cə­si­nə ver­gi da­xi­lol­ma­la­rı­nın həc­mi­nin artma­sı­na sə­bəb ola­caq.

- İs­la­hat­la­rın mü­hüm is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri­nin ver­gi risqlə­ri­ni mi­ni­mu­ma en­dir­mək və ver­gi­dən ya­yın­ma hal­la­rı­nın qar­şı­sı­nı al­maq məq­sə­di­lə "Kö­nül­lü ver­gi açıq­la­ma­sı" sis­te­mi­nin tət­bi­qi və təş­vi­qi me­xa­niz­mi­nin ha­zır­lan­ma­sı­dır. Bu sis­te­min əsas üs­tün­lü­yü nə­dir?

- "Kö­nül­lü ver­gi açıq­la­ma­sı"nın üs­tün­lü­yü ver­gi or­qa­nı tə­rə­fin­dən ke­çi­ri­lən ver­gi yox­la­ma­sı za­ma­nı aş­kar olun­ma­mış səhvlə­rin ver­gi ödə­yi­ci­si tə­rə­fin­dən kö­nül­lü ola­raq bə­yan edil­mə­si­dir. Bu isə ver­gi ödə­yi­ci­si­nə də­qiq­ləş­miş bə­yan­na­mə ve­ril­mə­si hü­qu­qu ve­rir. Hə­min bə­yan­na­mə ilə kö­nül­lü açıq­lan­mış ver­gi məb­ləğ­lə­ri­nə gö­rə ver­gi ödə­yi­ci­si­nə fa­iz he­sab­lan­ma­sı və ma­liy­yə sanksi­ya­sı­nın tət­bi­qi is­tis­na edi­lə­cək. Bü­tün bun­lar ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri­nin ver­gi risqlə­ri­nin mi­ni­mu­ma en­di­ril­mə­si, ver­gi­dən ya­yın­ma hal­la­rı­nın qar­şı­sı­nın alın­ma­sı və kö­nül­lü ver­gi ödə­niş­lə­ri­nin ar­tı­rıl­ma­sı məq­sə­di da­şı­yır.

- Ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri tə­rə­fin­dən apa­rı­lan əmə­liy­yat­lar­da elektron qa­i­mə-fak­tu­ra sis­te­mi­nin tət­bi­qi ilə əla­qə­dar han­sı ye­ni­lik­lər nə­zər­də tu­tu­lur?

- Döv­lət baş­çı­sı­nın sə­rən­ca­mı­na əsa­sən, elektron qa­i­mə-fak­tu­ra sis­te­mi­nin tət­bi­qi ilə əla­qə­dar ai­diy­yə­ti qu­rum­lar­la ra­zı­laş­dı­rıl­maq­la bir sı­ra qa­nun­ve­ri­ci­lik aktla­rı­na də­yi­şik­lik nə­zər­də tu­tu­lur. Elektron qa­i­mə-fak­tu­ra sis­te­mi­nin tət­bi­qi ver­gi sis­te­min­də elektron­laş­ma­nın tər­kib his­sə­si ola­caq. Bu, ver­gi ödə­yi­ci­lə­ri tə­rə­fin­dən qa­i­mə-fak­tu­ra­nın təq­dim edil­mə­si­nin sa­də­ləş­di­ril­mə­si­nə və elektron for­ma­da apa­rıl­ma­sı­na im­kan ya­ra­da­caq. Baş­qa söz­lə, mal­la­rın yük­lən­mə­si və gön­də­ril­mə­si ar­tıq elektron sis­tem­də öz ək­si­ni ta­pa­caq. İn­di­yə­dək ver­gi or­qan­la­rı da­xil olan pul və­sa­it­lə­ri­ni banklar va­si­tə­si­lə iz­lə­yə bi­lir­di­sə, bun­dan son­ra ma­lın hə­rə­kə­ti­nə də nə­za­rət et­mək im­kan­la­rı­na sa­hib ola­caq.