Neft bazarındakı oyunlar Azərbaycan iqtisadiyyatından yan keçəcək

Tarix: 16.07.2016 / 01:17
Bölmə: İqtisadiyyat

Dünya neft bazarında yeni oyunlar bu məhsulun qiymətinin hələ müəyyən müddət spekulyativ amillərin və kəskin rəqabətin qurbanı olacağını deməyə əsas verir. Hazırda bir sıra neft hasilatçılarının bazar uğurunda rəqabəti, belə görünür ki, neftin qiymətinin ucuzlaşmasına gətirib çıxaran əsas amil olacaq. Belə ki, məlumatlara görə, son üç ayda Rusiya Çinə ixrac etdiyi neftin həcmini xeyli artıraraq Səudiyyə Ərəbistanını geridə qoyub.

Ər-Riyad isə cavabında Asiya ölkələri üçün neftin qiymətini aşağı salacağını bəyan edib. İyunun sonuna olan məlumatlara əsasən, bu ilin may ayında Rusiya Çinin əsas xam neft istehlakçısı hesab olunan Səudiyyə Ərəbistanını xeyli qabaqlayıb. Mayda Rusiya Çinə sutkada 1,24 milyon barrel, Səudiyyə Ərəbistanı isə 961 min barrel neft ixrac edib.

Hesab edilir ki, bu durumda Səudiyyə Ərəbistanı Asiya bazarı uğrunda Rusiya ilə neft müharibəsinə hazırlaşır. Çin ekspertlərinin fikrincə, Rusiya nefti gələcəkdə Çin şirkətləri üçün cəlbedici olacaq. Çünki neftin nəqli ilə bağlı Rusiya şirkətlərinin irəli sürdüyü təkliflər daha real təsir bağışlayır. Bununla yanaşı, Səudiyyə Ərəbistanının rəsmiləri Asiya və Amerika bazarı üçün neftin qiymətində güzəştlər ediləcəyini bəyan ediblər. "Amerikan Thinker" jurnalının ekspertləri isə hesab edirlər ki, Səudiyyə Ərəbistanının bu qərarı Asiya bazarı uğrunda nəinki Rusiya ilə, hətta onunla eyni keyfiyyətdə və oxşar çeşiddə neft istehsalçısı olan Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə də rəqabətin kəskinləşməsinə gətirib çıxara bilər. Bütün bunlar isə yaxın perspektivdə neftin qiymətinin yüksəlməsinə imkan vermir. Belə vəziyyətdə ABŞ-ın Enerji İnformasiya Administrasiyası (EIA) "Layt" və "Brent" markalı neftin bir barrelinin orta qiymətlərinin bu il 44 dollar, 2017-ci ildə isə 52 dollar olacağını proqnozlaşdırır. Bildirilir ki, bu il qlobal neft tələbi 2015-ci illə müqayisədə gündəlik orta hesabla 1,4 milyon barrel artaraq 95,2 milyon barrelə, 2017-ci ildə isə gündəlik orta hesabla 1,5 milyon barrel çoxalaraq 96,7 milyon barrelə çatacaq. Qlobal neft tələbatındakı artımın böyük qisminin İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına üzv olmayan ölkələrdə olacağı bildirilən hesabatda Çin və Hindistanın neft istehlakının 2016-cı və 2017-ci illərdə gündəlik 0,4 milyon barrel artacağı qeyd edilir. ABŞ-ın xam neft istehsalının keçənilki gündəlik orta hesabla 9,4 milyon barreldən bu il 8,6 milyon barrelə, 2017-ci ildə isə 8,2 milyon barrelə düşəcəyi təxmin edilir. Yaranmış rəqabətin isə neftin qiymətinin yüksəlməsinə ciddi maneə yaratdığı da xüsusi vurğulanır. Bütün bunlar neft hasil edən ölkələrin daha çox zərər görməsinə də rəvac verir. Amma hadisələri əvvəldən görüb qabaqlayıcı addımlar atan ölkələr də var. Məsələn, Azərbaycan neft qiymətlərinin iqtisadiyyata təsirini azaltmaq üçün indidən zəruri addımlar atır.

"Ekonomiks" Beynəlxalq İqtisadi Araşdırmalar Birliyinin sədri Fikrət Yusifov büdcənin qeyri-neft sektoru hesabına təmin edilməsi ilə bağlı atılan addımları yüksək qiymətləndirir. O bildirir ki, Azərbaycan postneft dövrünə hazırlığın 2020-ci illərdə başa çatmasını nəzərdə tutsa da, ondan asılı olmayan səbəblərdən bu dövr bir neçə il öncə başladı: "Böhrana qədər aparılan islahatların əsas məqsədi ölkə iqtisadiyyatının neftdən asılılığının minimuma endirilməsini təmin etmək idi. Son 5 ildə qeyri-neft sektorundan ixracın həcmi 60 faizdən çox arta bilmişdi. Lakin dünya iqtisadi məkanını bürüyən və Azərbaycan iqtisadiyyatının da yan keçə bilmədiyi bu iqtisadi böhran ölkə iqtisadiyyatının neftdən asılılığını minimum həddə qədər endirməyi nəzərdə tutan proqnozların tam reallaşdırılmasına imkan vermədi.

Böhran Azərbaycan hökumətini, onun dövlət rəhbərliyini qətiyyən ruhdan salmadı. Hökumət iqtisadiyyatın qapısını vaxtından əvvəl kəsə bilmiş böhrana kəskin antiböhran tədbirləri ilə cavab vermək yolunu tutdu. Keçən ilin ikinci yarısından başlanan və əslində iqtisadiyyatın postneft dövrünün yeni iqtisadi modelinə çevrilmiş bu islahatlar ilk öncə ölkədə azad sahibkarlığın qarşısında dayanan bütün maneələrin kəsilib atılmasına istiqamətləndi. Ölkə başçısının "heç kimin toxunulmazlıq statusu ola bilməz" çağırışı ilə başlanan antikorrupsiya tədbirləri onun bu məsələdə kiməsə güzəşt etməyəcəyini bir daha hər kəsə açıq göstərdi. Bunun ardınca gömrük və vergi sistemlərində aparılan sadələşmələr, inhisarçılığın aradan qaldırılması, yoxlamaların dayandırılması, sahibkarlıq fəaliyyətinə lisenziya və xüsusi icazələrin verilməsindəki yeniliklər, tikinti sahəsində bütün maneələrin aradan qaldırılmasını hədəfləyən qərarlar, investisiya və ixracın təşviqinə dair sərəncamlar, sahibkarların şikayərlərinə operativ və obyektiv baxışı hədəfləyən üç səviyyədən ibarət apelyasiya şuralarının yaradılması, qanunvericilikdə iş adamlarına iqtisadi amnistiya nəzərdə tutan və onların vergidən yayınması üçün cinayət məsuliyyəti müəyyən edən məbləğin on dəfə azaldılması kimi tədbirlər ölkədə real sektorun sürətli inkişafını hədəfləyən əsas addımlar idi".

Ekspert xatırladır ki, cari ilin birinci yarısında iqtisadiyyatın qeyri-neft sektorunun əksər aparıcı sahələrində nəticələr pozitivdir: "Keçən illə müqayisədə qeyri-neft sənayesi, kənd təsərrüfatı istehsalı, nəqliyyat, informasiya və rabitə xidmətləri, pərakəndə ticarət və s. sahələr üzrə ciddi irəliləyişlər ola bilibsə, bu o deməkdir ki, Azərbaycan hökuməti postneft dövrünün nəbzini vaxtında və çox dəqiq tuta bilib və onun bu dövrdə apardığı islahatlar mövcud vəziyyətə tam adekvat islahatlardır. Bunun belə olduğunu və Azərbaycan hökumətinin postneft dövründə apardığı iqtisadi islahatların əhəmiyyətini dünyanın iki ən böyük maliyyə institutunun - Beynəlxalq Valyuta Fondunun və Dünya Bankının rəhbərlikləri də artıq rəsmi bəyan ediblər. İndi Azərbaycan hökuməti bu yolda daha inamla irəliləmək və postneft dövrünün islahatlarını maksimum qısa zaman kəsiyində başa vurmağı hədəfləyir".