Kağız pulları itirməyə hazırıqmı?

Tarix: 05.07.2016 / 01:23
Bölmə: İqtisadiyyat

"Uşaqlarınız kağız pul görməyəcək, bu pulun necə olduğunu bilməyəcəklər. Çünki yaxın gələcəkdə nağd pul insanların gündəlik həyatından tamamilə silinəcək". Bu maraqlı proqnozu "Apple"in baş direktoru Tim Kuk gənclərlə görüşündə səsləndirib. Gənclərə xitab edən Kuk əminliklə deyib ki, elektron pul sürətlə populyarlaşdığına görə nağd pul gözlənildiyindən daha tez dövriyyədən çıxarılacaq.

Hazırda "Apple" şirkəti mobil qurğuların köməyilə pul ötürməyə imkan verəcək ödəmə xidməti üzərində işləyir. Bu sistem vasitəsilə mobil abunəçilər telefonları ilə bir-birinə pul ötürəcək, daha nağd pula ehtiyac qalmayacaq.

Elektron pullar artıq kifayət qədər populyardır və getdikcə istifadəsi daha da çoxalır. Ümumiyyətlə, indi dəyərlər də dəyişib. İnsanların əksəriyyəti pulu yığıb saxlamaq əvəzində konkret məhsul və ya xidmət əldə etməyə üstünlük verir. Nağd pul sanki ikinci plana keçib. Hər şey ona doğru gedir ki, elektron pul və nağdsız ödəmələr metal-kağız pulları ortadan çıxaracaq.

Kağız pulun üzünə həsrət qalacağıq

Əslində, bu məsələ bütün dünyada ən çox müzakirə olunan mövzulardandır - kağız pul nə vaxt dövriyyədən çıxacaq? Yaxın tarixi deyənlər də olur, bu işin hələ 50 il uzanacağını söyləyənlər də.

Bəzi ekspertlər pulun tamamilə ortalıqdan yığışacağına inanmır. Onların fikrincə, kağız pul nadir hallarda işlədilsə belə, yenə də dövriyyədə qalmaqda davam edəcək.

Estoniyanın SEB biznes-innovasiyalar şirkətinin rəhbəri Mart Maazik öz bloqunda yazır ki, kağız pulun yaxın 10 ildə dövriyyədən çıxacağını deyənlər çox tələsir: "Düzdür, elə inkişaf etmiş ölkələr var ki, orada nağd pul çox az işlədilir. Ola bilər 10 il sonra orada kağız pul olmasın. Amma bütün dünyada bunun belə olacağını demək tezdir".

Belə inkişaf etmiş ölkələrdən biri İsveçdir. Hazırda İsveçdə nağd pula hansısa xidmət əldə etmək mümkün deyil. Bu ölkədə nağd pul ümumi maliyyə dövriyyəsinin cəmi 3 faizini təşkil edir. Avropa Birliyində bu göstərici 9 faizdir.

Oğrular bankdan aparmağa pul tapmır...

Kağız pulların sayının azalması ilə İsveçdə "canlı" cinayətkarlığın sayı da azalıb. 2008-ci ildə burada 110 dəfə bank yarmağa cəhd olunubsa, 2012-ci ildə isə bu rəqəm 16-ya düşüb.

"A.T Kearney" araşdırma mərkəzinin proqnozlarına görə, Avropa İttifaqının 27 ölkəsində də nağdsız ödəmə əməliyyatlarının miqdarı 2020-ci ilə qədər təxminən ikiqat artacaq. Elektron ticarətin əməliyyatı üzrə nağd ödənişlərin payı 2020-ci ilə qədər 60 faizədək azalacaq və müvafiq olaraq nağdsız ödənişlərin xüsusi çəkisi artacaq. "A.T Kearney"in məlumatına görə, sözügedən bazar iştirakçılarının bu seqmentdə gəlirləri 2010-cu ildəki 37 milyard avrodan 2020-ci ildə 65 milyard avroyadək artacaq.

Amma Azərbaycanda vəziyyət Avropa ilə müqayisə olunmayacaq dərəcədədir.

"Əgər hansısa ölkələrdə 5-10 ildən sonra nağd pul olmayacaqsa, bunu Azərbaycana şamil etmək olmaz". "Golden Pay" şirkətinin yaradıcısı Fərid İsmayılzadə CBC-yə açıqlamasında belə deyib. Onun sözlərinə görə, ölkəmizdə əhali nağd pula daha çox üstünlük verir: "Düzdür, dövlət təşkilatları, özəl qurumlarda maaşlar, pensiyalar kartla verilir. Amma əksəriyyət pulu kartda saxlamır, dərhal gedib bankomatdan çıxarır və xərcləyir. Halbuki, pulu harada xərcləyirlərsə, nəyə pul verirlərsə, həmin ödəmələri elektron yolla da aparmaq olar".

Fərid İsmayılzadə: "Əhalinin 95 faizi hələ də köşkdən kontur kartı alır"

F.İsmayılzadə deyir ki, məhz bu səbəbdən Azərbaycanda "Golden Pay" kimi şirkətlərin inkişafı zəifdir: "Qərbdə bu tip innovativ layihələr dərhal böyüyür. Azərbaycanda isə ödəmələrin cəmi 5 faizi elektron formada aparılır. 95 faiz hələ də köşklərdə, dükanlarda kontur kartı alıb telefona yükləyir. Banklara gedib növbəyə dayanıb kommunal xərcləri ödəməyə daha çox üstünlük verirlər, nəinki kompyuter qarşısından rahatlıqla bu işi görməyə".

Bəzən Azərbaycanda nağdsız ödəmələrin qeyri-populyarlığını infrastrukturun zəifliyi ilə əlaqələndirirlər. Konkret olaraq deyilir ki, ölkədə kifayət qədər pos-terminal yoxdur, hələ bir çox təşkilatlar elektron xidmət göstərmir və s.

Lakin Fərid İsmayılzadə bunları bəhanə sayır. Onun fikrincə, bəlkə də hansısa sahibkarlar vergidən yayınmaq üçün pos-terminallardan istifadə etmir, bu cihazları gizlədir. Amma buna əsasən pos-terminalların, elektron xidmətlərin sayının az olduğunu demək düzgün deyil.

Kartında pul saxlamaq istəyən yoxdur

Ekspertin sözlərini statistika da təsdiqləyir. Belə ki, Mərkəzi Bankın saytında bu ilin aprelinə yer alan məlumata görə, Azərbaycanda 5 milyon 403 min plastik kart var. Yaxşı statistikadır, belə çıxır ki, respublikada ən azı hər iki nəfərdən birində kart var. Ancaq kartlarla aparılan əməliyyatların növünə baxanda çox şey aydınlaşır. Belə ki, kartların təxminən 45 faizi sosial ödənişlər, 27 faizi əməkhaqqı üçündür. Ölkədə mövcud kartların yalnız 748 mini - 13 faizi kredit kartıdır.

Digər tərəfdən, ölkədə bütün plastik kartlar üzrə aparılan əməliyyatların həcmi 971 milyon manatdır. Və onların 80 faizi (775 milyonu) nağd pul çıxarılmasına sərf olunub. Yəni vətəndaşlar kartla ödəmə aparmır, sadəcə, onlara ayrılan əməkhaqları və müavinətləri alırlar. Deməli, hələlik vətəndaşlar pulu kartın içində yox, əllərində tutmaq, evdə balış altında saxlamağa daha çox üstünlük verir.

E-pul niyə üstündür?

Elektron pul - elektron daşıyıcılarda saxladığımız məbləğdir. Yəni bu növ pulu əlimizdə tuta bilmirik, cibimizdə gəzdirmirik, cağ əskinasların xışıltısını duya bilmirik. Elə adamlar var ki, məhz buna görə nağd puldan imtina edə bilmir. "Kişinin pulu cibində, malı gözünün qabağında olar" məntiqi ilə yaşayanlar e-xidmətlərə inanmır.

Əslində, elektron pulun üstünlüklərini sadalamağa xüsusi ehtiyac yoxdur. Sirr deyil ki, nağdsız ödəmə vətəndaşları bir çox problemlərdən azad edir. Məsələn, üstündə külli miqdarda nağd pul gəzdirmək məcburiyyətində deyilsən. Pulu evdə unutmaq, yaxud hardasa itirmək mümkün deyil. Bu yolla vəsaitin oğurlanmasının da qarşısı alınır. Kart itəndə, yaxud oğurlananda banka məlumat vermək kifayətdir ki, bloklaşdırma aparılsın və heç kim ondan istifadə edə bilməsin. Digər tərəfdən, kartı evdə unutsan belə, online ödəmələrdə onun nömrəsini və kodunu bilmək kifayətdir.

İndi kartın oldusa, evində oturub öz səyahətini asanlıqla planlaşdırır, digər ölkədə hotel, aviabilet sifarişi edə bilirsən. Elə səyahət zamanı da kartların faydasını görənlər çoxdur. Xaricdə olarkən gözlənilməyən xərclər yarananda, kartdan kreditlə nağd pul çıxarmaq olur.

Bütün bunlar bir kənara, nağdsız hesablaşmalar kart vasitəsilə həyata keçirilərkən bütün əməliyyatların dəqiq uçotunun aparılması mümkün olur. Bu zaman vergiyə cəlb olunan gəlirlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi, şəffaflığın artırılması və s. məsələlər öz həllini tapır.

E-ticarətin dövriyyəsi artır

Azərbaycanda elektron ticarət, nağdsız ödəmələrin miqyası, az da olsa, artmaqdadır. Dövlət Statistika Komitəsinin verdiyi məlumata görə, ötən il elektron pərakəndə ticarət dövriyyəsinin həcmi əvvəlki ilə nisbətən 1,9 dəfə artaraq 12,8 milyon manat təşkil edib. Elektron ticarət vasitəsilə əhalinin sifariş verdiyi istehlak məhsullarının 91,1 faizi hüquqi şəxslərdən, 8,9 faizi isə fərdi sahibkarlardan alınıb. Elektron ticarət dövriyyəsinin 96,2 faizi qeyri-ərzaq məhsullarının payına düşüb.

Mərkəzi Bankdan CBC-yə bildiriblər ki, qarşıda duran hədəflər arasında elektron ödəniş sistemlərinin inkişafı, maliyyə vasitəçiliyində innovasiyaların tətbiqinin genişləndirilməsi də dayanır. Mərkəzi Bank xüsusilə regionlarda elektron bank xidmətlərinə çıxış imkanlarının daha da artırılmasının təşviqi, innovativ ödəniş alətlərindən istifadənin kütləvi hal alması, nağdsız və elektron hesablaşmaların həcminin artması üçün stimullaşdırma tədbirlərinin davam etdirilməsini planlaşdırır.

Bundan əlavə, Mərkəzi Bank hər il "Nağdsız ödənişlər üzrə lider bank", "Elektron bankçılıq xidmətlərində lider bank", "Elektron ticarətin inkişafında lider bank", "Təmassız ödəniş kartları üzrə lider bank" nominasiyaları üzrə müsabiqə keçirir, bankları mükafatlandırır.

Azərbaycanın yeni brendi gəlir - "AzerPay"

Elektron pula keçid istiqamətində atılan addımlardan biri də Azərbaycanda unikal bir sistemin - "AzerPay" ödəniş sisteminin yaradılmasıdır. Bu proqramın köməyilə təmassız ödənişlərin, pulköçürmələrin həyata keçirilməsi, kredit alınması üçün müraciət, pos-terminallardan əməliyyatlar aparılması, kommunal xidmət haqlarının ödənilməsi, hesabın doldurulması və s. işlər görmək mümkün olacaq.

Sistemdə ümumilikdə 160-dan çox ödəniş xidməti olacaq. Sahibkarlar da yeni sistemdən vergi ödəyicisinin eyniləşdirmə nömrəsi - VÖEN ala biləcək.

"AzerPay" hər kəs üçün şəxsi mühasib funksiyasını yerinə yetirəcək - kommersiya fəaliyyəti ilə bağlı hesaba vəsaitləri qəbul edəcək və avtomatik vergiləri ödəyəcək. Bu sistem mobil telefondan istifadə etməklə bələdiyyə xidmətləri üçün rüsumları vaxtında ödəməyə də imkan verir.

Maraqlısı odur ki, "AzerPay" tərəfindən hazırlanmış texnologiya internet bağlantısı və ya xüsusi proqram tələb etmədiyindən, bu sistemdən rouminqdə olarkən də yararlanmaq mümkün olacaq. Dünyanın istənilən nöqtəsindən hər hansı bir zərər olmadan kredit və transfer vəsaiti ödəmək imkanını verəcək.

Əhalini elektron ticarətə doğru "itələmək" lazımdır

Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, bu sistemlərin tam gücü ilə işləməsi, elektron pul dövriyyəsini artırmaq məqsədilə hökumət tərəfindən də müvafiq stimullaşdırıcı addımlar atılmalıdır. Məsələn, elektron ticarətlə məşğul olanlara vergi güzəştləri tətbiq olunmalıdır. Xarici ölkələrdə bu praktika var, məsələn, nağd ödənişlərdə 15 faiz ƏDV ödəyirsə, nağdsız ödənişlərdə isə 10 faiz ödəyir. Belə olanda sahibkar öz marağına görə müştəriyə nağdsız ödəməni təklif edir. Yaxud vətəndaşlara nağdsız ödəmələr zamanı bonus sistemləri tətbiq edilə bilər. Yəni plastik kartlardan istifadə edərək alqı-satqı edənlərin ödədiyi vəsaitin bir qismi, bir neçə faizi sonradan həmin şəxsin hesabına qaytarıla bilər.

İqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov hesab edir ki, ölkədə nağdsız hesablaşmaların inkişafı banklar və kart sahibləri tərəfindən paralel şəkildə həyata keçirilməlidir: "Əlbəttə, vətəndaşlar özləri nağdsız hesablaşmalarda maraqlı olmalıdır. Lakin düşünürəm ki, nağdsız hesablaşmalar zaman ötdükdə nağd hesablaşmaları aradan qaldıracaq. Çünki bu tendensiya dövrün tələbidir".

Pul itəcək, amma gec

Beləliklə, görünən budur ki, texnologiyanın inkişafı ilə nağd pul tədricən dövriyyədən çıxacaq. Amma Azərbaycanda bunun nə dərəcədə sürətlə baş verəcəyini demək çətindir.

Hələliksə ekspertlər KİV-lərdə nağdsız hesablaşmaların üstünlüyünü izah edən sosial reklamların artırılmasını təklif edir. Onların fikrincə, insanların maliyyə savadlılığı artdıqca, elektron xidmətlərdən istifadə edənlərin də sayı çoxalacaq.

Fərəh Sabirqızı

QEYD: Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun keçirdiyi müsabiqəyə təqdim edilir.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 08.07.2026 / 15:30

"Avropa Yaşıl Enerji Dəhlizi" layihəsi icra mərhələsinə keçdi

Tarix: 08.07.2026 / 10:53

Beyləqanda şəkər çuğunduru fiaskosu...

Tarix: 07.07.2026 / 20:28

Sahibkarlara böyük şans açılır - üstəlik “qapı-qapı gəzməyə” son veriləcək...

Tarix: 07.07.2026 / 20:11

İran müharibəsi qlobal enerji təminatında yeni böhran yaradıb...

Tarix: 07.07.2026 / 12:56

Azərbaycanda vençur kapitalı fondları yaradılacaq...

Tarix: 06.07.2026 / 21:45

Ermənistan Azərbaycanla Türkiyənin elektrik şəbəkəsinə qoşulmaq istəyir...

Tarix: 06.07.2026 / 21:05

Avropanın daha bir dövləti Azərbaycanın Orta Dəhliz layihəsinə qoşulur...

Tarix: 06.07.2026 / 19:25

Ermənistan məhsullarının Avropaya çatdlrılmasında ağır problemlər yarandı...

Tarix: 06.07.2026 / 17:09

Rusiya Azərbaycan vasitəsilə Ermənistana 30 vaqon propan göndərdi

Tarix: 06.07.2026 / 15:08

Ermənistan Rusiya qazını Avropa qiymətinə alacaq...

Tarix: 06.07.2026 / 14:06

Rusiya dronla Ukraynada SOCAR-ın yanacaqdoldurma məntəqəsini vurdu...

Tarix: 05.07.2026 / 19:40

"Yeni dəmir yolu Türkiyə, Ermənistan və Azərbaycan arasında nəqliyyat əlaqələrini gücləndirəcək" - Uraloğlu

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 02.07.2026 / 20:10

Dövlət qurumlarının portal və mobil tətbiqləri birləşdirilir - Mehriban Əliyevanın rəhbərlik etdiyi Şura böyük islahatlar mesajını verdi...

Tarix: 02.07.2026 / 15:16

Xırdalan Xəstəxanasına qarşı kəskin iddia - orqan köçürülmüş xəstələr ölüm təhlükəsində?...

Tarix: 25.06.2026 / 20:33

Əmək pensiyası yaşına görə qonşular bizi bir neçə il qabaqlayır...

Rəqəmsal İnkişaf Şurası ilə süni zəka və kibertəhlükəsizliyin yüksəliş yoluna çıxdıq...