Problemli kreditlər probleminin dərinləşməsində bankların iki böyük səhvi...

Tarix: 14.06.2016 / 00:28
Bölmə: İqtisadiyyat

Bank sektoru üçün daim aktual olan məsələlərdən biri də kreditlərin vaxtında qaytarılması ilə bağlıdır. Araşdırmalar göstərir ki, vaxtında qaytarılmayan kreditlərin həcmi artır və burada əsas məsuliyyət daşıyan tərəflərdən biri yenə də kreditlərə yüksək faizlər tətbiq edən bankların özləridir. Digər tərəfdən, məlum devalvasiyalardan sonra bankların xarici valyutada verilən kreditlər üçün də hər hansı güzəşt tətbiq etməməsi vəziyyəti ağırlaşdıran səbəblər sırasında yer alır.

Azərbaycan Mərkəzi Bankının son məlumatlarına görə, ölkədə ödəniş vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi həcmi may ayının 1-nə 1 milyard 381,3 milyon manat təşkil edib. Bu, ilk rübün yekunu ilə müqayisədə 4,13% çoxdur. Yəni təkcə aprel ayında problemli kreditlərin həcmi 54,8 milyon manat artıb. Son bir ildə isə problemli kreditlər 124,7 milyon manat və yaxud 9,92% artıb. Qeyd edək ki, vaxtı keçmiş kreditlərin məcmu kredit portfelində payı son bir ayda 0,7 faiz bəndi, bu ilin əvvəlindən 0,5 faiz bəndi, illik müqayisədə isə 1,3 faiz bəndi artaraq 7,4%-ə çatıb. Ekspertlər isə bu göstəricinin artıq təhlükə yaratmaqda olduğu qənaətindədir. İndi banklar müəyyən vətəndaşlara verdiyi kreditləri əksər hallarda geri ala bilmir, bu problem böyüyərək məhkəmə çəkişmələrinə kimi gəlib çatır. Maraqlıdır ki, ötən ilin əvvəlindən istehlak kreditlərinin verilməsi şərtlərinin ağırlaşdırılması ilə bağlı qaydaların tətbiq edilməsinə baxmayaraq, problemli kreditlər azalmır. Tədqiqatlar göstərir ki, problemli kreditlərin həcminin artmasında bankların məsuliyyəti heç də az deyil. Belə ki, banklar müraciət edən şəxsin ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan vətəndaşlara kreditlərin verilməsini həyata keçiriblər. Bu baxımdan həmin kreditlərin bir qismi geri qayıtmayıb. Halbuki, Mərkəzi Bank kreditlərin verilməsi ilə bağlı sistemi elektronlaşdırıb. Hər bir kommersiya bankı həmin sistemə daxil olaraq, orada olan məlumat əsasında kredit vermək barədə qərar qəbul edir. Təəssüf ki, kommersiya banklarında bu prinsiplər gözlənilmədiyi üçün kreditin qaytarılması ilə bağlı çətinlik və problem yaranıb. Hətta bəzi banklar tərəfindən ödəmə qabiliyyəti olmayan vətəndaşlara belə kredit verilib. Düzdür, son bir ildə banklar müştərilərini daha ciddi yoxlamağa başlayıblar. Amma necə deyərlər, iş işdən keçib. Əvvəllər buraxılmış səhvlər, son bir ilə qədər isə xarici valyutada, o cümlədən dollarda külli miqdarda kreditlərin verilməsi indiki situasiyanın yaranmasına səbəb olub.

Ekspertlər isə əvvəlki kimi bildirir ki, problemli kreditlərin yaranmasının digər səbəbi kredit faizlərinin yüksək olmasıdır. Vətəndaşlar, faizlər yüksək olduğu üçün, krediti müəyyən müddətdən sonra geri qaytarmaqda çətinlik çəkir. Bu baxımdan faizlərin yüksək olması heç də kommersiya banklarının gəlir imkanlarını artırmır, əksinə, problem həcminin artmasına gətirib çıxarır. Hesab olunur ki, banklar nəhayət faiz endirimlərinə getməlidir. Amma hələlik bu edilmədyindən vəziyyət çətinləşir. Ekspertlər qeyd edir ki, kredit faizləri nə qədər yüksək olacaqsa, problemli kredit məsələsi aktual olaraq qalacaq. Bank mütəxəssislərinə görə, yaranmış durumda səbəblərdən biri də istehlak kreditlərinin çox olmasıdır. Bu kreditlər daha çox gəlirsiz məqsədlə istifadə edildiyi, biznes xarakteri daşımadığı üçün geri qaytarılmasında ciddi problemlər yaranır. Aydındır ki, banklarla yanaşı, vətəndaşların da problemli kreditlərin böyüməsində rolu var. Belə ki, bəzi vətəndaşlar öz ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan kredit alır. Sonda isə ödəmədə yaranan çətinliklər problemli kreditlərin miqyasını çoxaldır. Onu da xatırladaq ki, Mərkəzi Bankın kredit şərtlərini sərtləşdirməsi istiqamətində atdığı müəyyən addımlar məhz problemli kreditlərin qarşısını almağa yönəlib. Lakin real vəziyyət hələ də bu qəbildən olan kreditlərin həcminin çoxaldığını göstərir. Azərbaycanda, eləcə də MDB məkanına aid ölkələrin əksəriyyətində vaxtı keçmiş kreditlər problemini daha çox inzibati üsullarla, qadağalarla və bu qəbildən olan vasitələrlə həll etmək istəyirlər. Aldığı krediti vaxtında ödəməyən şəxs gələcəkdə kredit almaq imkanından məhrum olur. Vətəndaşlar böyük həcmdə kreditləri ödəmədiyi təqdirdə, bank məhkəmə qaydasında ondan girovda olan avtomobil, torpaq, mənzil və sair mülkiyyətini alır. Ancaq bu, problemin tam həllinə imkan vermir.