Enerji keçidi son illər qlobal energetika sistemində ən çox müzakirəyə çıxarılan məsələlərdən biridir. Söhbət bütövlükdə enerjidən yararlanarkən neft, kömür, təbii qaz kimi ənənəvi resursların payca azaldılmasından və əvəzində bərpa olunan enerji resurslarının, yəni Günəş, külək və bu kimi alternativ enerji mənbələrinin payca artırılmasından gedir. Bu, həm də iqtisadiyyatın genişləndirilməsində “yaşıl artım” kimi xarakterizə edilir.
Artan ekoloji problemlər və ekosistemə antropogen təzyiqin təhdidedici şəkildə artması dünya ölkələrini, o cümlədən də Azərbaycanı idarəetmənin ənənəvi əsaslarını yenidən düşünməyə və ekoloji yönümlü iqtisadiyyata keçidə başlamağa məcbur edir. Bu tip iqtisadiyyat artıq “yaşıl iqtisadiyyat” adlanır. “Yaşıl iqtisadiyyat” artıq yeni termin deyil və əsas məqsədin ekosistemə antropogen təzyiqin azaldılması şəraitində sosial ədalətə riayət etməklə insanların rifahını yaxşılaşdırmaq olan iqtisadi inkişafın xüsusi növüdür. Belə iqtisadiyyat həm milli, həm də qlobal iqtisadiyyatların davamlı inkişaf konsepsiyası ilə sıx əlaqədə nəzərdən keçirilməlidir. Bəllidir ki, dünyada ətraf mühitin çirklənməsi, azalan təbii ehtiyatlar və artan tələbat bunu şərtləndirən əsas amillərdir. Ekoloji təmiz texnologiyaların tətbiqinə önəmli yer verilməsi, tullantıların təkrar emalı və çirklənmiş ərazilərin bərpası, ekoloji baxımdan əlverişli “yaşıl texnologiyalar”ın tətbiqinin genişləndirilməsi yaşıl iqtisadiyyat çərçivəsində hədəflənən əsas işlərdir. Son illər Azərbaycan da bu istiqamətdə fəaliyyət gözə çarpır. Məsələn, hökumət ölkənin tezliklə “yaşıl enerji”nin ixracatçısına çevriləcəyini bildirir. Ümumiyyətlə, “yaşıl artım” ölkənin strateji inkişaf sənədlərində də əsas hədəflər arasındadır. “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” adlanan sənəddə 2030-cu ilədək Azərbaycanın müəyyənləşdirdiyi beş milli öncəlikdən biri “təmiz ətraf mühit və yaşıl artım”ölkəsi olmaqdır. BMT-nın 2030-cu il Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyi ilə bağlı və Paris Sazişinə əsasən də yaşıl iqtisadiyyatla bağlı öhdəliklər var. Dünya Bankının hazırladığı “Azərbaycan: yaşıl artıma doğru” adlanan tematik arayışda bildirilir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatının əsas problemi sayılan resurs asılılığının aradan qaldırılması baxımından da “yaşıl” təşəbbüslər vacib rol oynaya bilər. Ölkəmizdə “yaşıl artım” iqtisadiyyatın ekoloji modernləşdirilməsi yolu ilə ekoloji cəhətdən təmiz, aşağı karbonlu və iqlimə davamlı inkişafa keçid yolu sayəsində antropogen təsirin azaldılmasına yönəlmiş iqtisadi artımın stimullaşdırılması üzrə kompleks proqramı, sosial təcrübələri nəzərdə tutur. Burada qeyd edək ki, ölkənin ixracında Avropa İttifaqının payı 60 faizi aşır. Unudulmamalıdır ki, həm Avropa İttifaqı, həm də Türkiyə, Gürcüstan, İsrail, Hindistan, Çin kimi Azərbaycanın önəmli ticarət tərəfdaşları karbonsuzlaşma ilə bağlı ciddi planlara və hədəflərə sahibdir. Bu hədəflər arasında ənənəvi enerji resurslarından istifadənin azaldılması ön sıralardadır. Azərbaycanın ixracının və büdcə gəlirlərinin hələ ki, mühüm hisəsi enerji sektoru hesabına formalaşır. Bu üzdən, ölkə “yaşıl transformasiyanı” gecikdirsə, ciddi risklərlə üzləşə bilər, çünki ticarət tərəfdaşlarının enerji keçidi prosesinə uyğun dəyişikliklər olmalıdır. Məhz bundan da irəli gələrək, Azərbaycan “yaşıl iqtisadiyyat”a keçidi sürətləndirir. Məsələnin başqa tərəfləri də var.
Proqnozlara görə, təkcə Avropa ölkələrinin neft və qazdan asılılığı azaltmaq üçün həyata keçirdiyi layihələr 2035-ci ilədək Azərbaycanın ixracatına 2.5 milyard dollar civarında təsir göstərəcək. Deməli, Azərbaycanda “yaşıl iqtisadiyyat”a keçidlə bağlı strateji yanaşmaları, proqramları daha dasürətləndirməsinə ehtiyac var. Bundan başqa, onu da unutmaq olmaz ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı iqlim dəyişikliklərinin fiziki təsirinə də məruz qalır. Üstəlik, yüksək və ortagəlirli ölkələrlə müqayisədə Azərbaycan ekoloji itkilərdən, aşağı torpaq məhsuldarlığından, su qıtlığından və yüksək emissiya intensivliyindən də əziyyət çəkir. Suyun azlığı bütün ölkədə ciddi ölçüdə gözə çarpır. Ölkə ərazisinin 42 faizi torpaq aşınmasına məruz qalır. Bu, məhsuldarlığı azaldır və iqtisadi itkilər doğurur. Ümumi daxili məhsulda (ÜDMə) payı təkrəqəmli həddə olsa da, ölkədə torpaqdan istifadənin 57.6 faizi kənd təsərrüfatının payına düşür. Bunun da yarısı daimi örüş sahələridir. Ancaq Azərbaycan ərazisinin 42 faizində eroziya torpağı aşındırır. Bu aşınma qismən bol yağış və sel üzündən, eləcə də sahələrdə mal-qaranın ifrat otarılması səbəbindən baş verir. Dünya Bankı torpaqdan istifadənin mövcud durumunu qiymətləndirib. Azərbaycan karbon emissiyasını daha 116 milyon ton azalda bilər. Bundan ötrü örüş sahələrinin təxminən 85 faizinin təyinatı dəyişdirilməlidir. Burada həmin sahələrin böyük hissəsinin təbiətə geri qaytarılmasından, qalan hissəsininsə irriqasiyalı və yağıntı ilə suvarılan əkin sahələri arasında paylanmasından söhbət gedir. Texnologiya və innovasiyalar azkarbonlu iqtisadiyyata keçidin ilkin şərtləridir. Dünya Bankının hazırladığı sənəddə bildirilir ki, dünya bazarlarının azkarbonlu enerji resursları axtarışında olduğu nəzərə alınsa, Azərbaycanın ixracatında azkarbonlu hidrogen vacib rol oynaya bilər. Önəmli həcmdə bərpaedilən resursları (məsələn, dəniz küləkləri), təbii qaz resursları, infrastruktur və əsas bazarların yaxınlığı sayəsində Azərbaycan azkarbonlu hidrogen sektorunu gəlişdirib mühüm istehsalçıya çevrilə bilər. Bundan başqa, ölkə yüksəkixtisaslı, yüksəkmaaşlı iş yerlərinin yaradılması potensialı olan investisiyaları artırmaqla geniş ekoloji və ictimai sağlamlıq faydaları əldə edə bilər. Bu baxımdan, digər vacib amil “yaşıl infrastruktur”a özəl sektorun sərmayə yatırılmasının stimullaşdırılmasıdır. Bu, istər iş yeri sayının artması, istərsə iqtisadiyyatda əlavə dəyər yaranması baxımından çox faydalıdır. Daha dayanıqlı iqtisadiyyatın, sağlam həyat şəraitinin qurulması üçün dayanıqlı istehlak və istehsal üzərində daha ciddi durmaq tələb olunur. Ekosəmərəliliyə, təmiz istehsal və texnologiyalara sərmayə yatırılmasının dəstəklənməsi müəssisələrin ekoloji göstəricilərini yüksəldə, çirklənməni və bununla bağlı problemləri azalda bilər. İstehsalat prosesinin modernləşdirilməsi hesabına tullantıların azaldılması və materialların təkrar istifadəsi də bu baxımdan çox əhəmiyyətlidir. Dünya Bankının araşdırmasından məlum olur ki, Azərbaycan ekologiya sahəsində öz öhdəliklərini qarşılasa və özəlliklə neft üzərində qurulmuş artım yoluna dönməsə, “yaşıl iqtisadi diversifikasiya” istiqamətində yolunu davam etdirə bilər. Bundan ötrü hökumətin strateji planlamaya və real struktur islahatlarına indi daha çox diqqət edir.
Tahir TAĞIYEV
