Özəlləşdirilmiş dövlət müəssisələrinin səmərəli fəaliyyət göstərməsi üçün əlverişli mühitin yaradılması dövlətin iqtisadi müstəvidə siyasətinin əsas xətlərindən birini təşkil edir. Bunu şərtləndirən səbəblərin sayı yetərincədir. Bəllidir ki, iqtisadiyyatın liberallaşdırılması, xüsusi mülkiyyətçilər təbəqəsinin və azad sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi özəlləşdirmənin əsas hədəfləri sırasında yer alır.
Bundan başqa, istehsalın səmərəliliyinin və milli gəlirin artımının həlledici amili kimi özəl mülkiyyətin strukturunun yaradılması, iqtisadiyyatın yenidən qurulması, rəqabət mühitinin formalaşdırılması zəminində iqtisadi səmərəliliyin yüksəldilməsində də özəlləşdirmə mühüm rol oynayır. Lakin bu sahədə problemlər də yox deyil. Məsələn, İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəisi Mətin Eynullayev bu fonda maraqlı bir məqama diqqət çəkib. O qeyd edir: “Təcrübə göstərdi ki, Azərbaycanda özəlləşdirilmiş dövlət müəssisələrinin 55 faizi öz fəaliyyətini bərpa etməyib”. Halbuki, dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi bir çox ölkədə iqtisadi inkişaf baxımından yeni imkanlar açır. Planlı iqtisadiyyata əsaslanan Sovet İttifaqı dağılandan bəri Azərbaycanda da dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi məsələsi daim gündəmdədir. Çünki uğurlu özəlləşdirmə fəaliyyətini dayandırmış müəssisələrin yenidən canlanması deməkdir. Bu, həm iş yerlərini sayca artırır, həm də büdcə gəlirlərini yüksəldir. Ancaq qeyd edilən açıqlamadan məlum olur ki, dövlətin özəlləşdirdiyi, azı, hər iki müəssisədən biri fəaliyyətini bərpa edə bilmir. Hökumət rəsmisinin fikrincə, bu uğursuzluq köhnəlmiş avadanlıq və texnologiyalardan itirilmiş əlaqələrdən qaynaqlanır. Belə vəziyyətdə Azərbaycan iqtisadiyyatında dövlət sektorunun payca yetərincə yüksək olmasının göstəricilərindən biri muzdla çalışan işçilərin sektorlar üzrə bölgüsüdür. Sonuncu açıqlanan rəqəmlərə görə, ölkədə 1 milyon 734 min muzdlu işçi var. Onlardan 903 min nəfəri iqtisadiyyatın dövlət, 831 min nəfəri isə qeyri-dövlət sektorunda fəaliyyət göstərir. Beləliklə, ölkədə əməkhaqqı alan işçilərin yarısından çoxu - 52 faizi dövlət sektorunda çalışmaqdadır. Dünya Bankının hazırladığı memorandumda da bildirilir ki, dövlət müəssisələri Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm rol oynamağa davam edir. Bu müəssisələr büdcədən ciddi subsidiya alsa da, vergi və dividendlər baxımından büdcə gəlirlərinə çox az töhfə verir. Dövlət müəssisələrinə xas ayrıcalıqlar ona istər subsidiya, istərsə istehsal vasitələrinə imtiyazlı çıxış imkanı qazandırır. Buna əlverişli şərtlərlə kredit əlçatanlığı da daxildir. Dövlət müəssisələri istehsal, tikinti, telekommunikasiya və kənd təsərrüfatının elə bölmələrində mövcudluğunu qoruyur ki, Qərb ölkələrində belə bölümlərdə adətən özəl sektor hakimdir. Hazırda Azərbaycan hökumtinin də əsas istəyi Azərbaycanda analoji durumun bərqərar olmasıdır. Çünki dövlət müəssisələri onlar üçün yaradılan yüksək şəraitə baxmayaraq, büdcəyə az gəlir gətirir. Azərbaycanda dövlət müəssisələrinin belə iqtisadi fəaliyyətinin daha bir göstəricisi onların sayıdır. Ölkədə 5 minə yaxın belə müəssisə olsa da, onlardan yalnız 20-sinin dövlət maliyyəsinə ciddi təsiri var. Demək olar, bütün gəlirlər, dövlət investisiya layihələri və dövlət müəssisələrinin borcları həmin müəssisələrinin payına düşür. Portfeldə neft və qaz sektoru üstün yer tutur. Dövlət müəssisələrinə aid portfel üzrə ümumi aktiv və gəlirlərin, borc və məşğulluğun önəmli hissəsi, 70 faizdən çoxu SOCAR və onun tərkibindəki qurumların payına düşür. Yerdə qalan dövlət müəssisələri isə ölkənin iqtisadi sistemində mühüm rol oynamır.
Təcrübə göstərir ki, dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsinin uğurlu icrası işsizliyi azalda, büdcənin gəlirlərini artıra bilər. Hazırda özəlləşdirmədə qeydə alınan problemlərin bir neçə səbəbi var. Bunlardan ilki ölkə iqtisadiyyatında rəqabət məsələsinin tam yolun qoyulmamasıdır. Bir çox sahədə iri şirkətlərin hegemon mövqeyi özəlliklə kiçik və orta sahibkarların rəqabət imkanını azaldır. Maliyyə resurslarına çıxış imkanı ilə bağlı problemlər də investorların öz ideyalarını gerçəkləşdirməsini çətinləşdirir. Özəlləşdirmənin effektivliyi digər amillərdən də asılıdır. İqtisadi şəffaflığın artırılması baxımından Azərbaycanda tətbiqinə ehtiyac duyulan daha bir fəaliyyət istiqaməti benefisiar sahiblikdir. Benefisiar sahiblik – bir və ya bir neçə nəfərin hər hansı şirkətin faktik, yaxud dolayı sahibi olması, yaxud şirkətin formal sahiblərinə nəzarət imkanına malik olması, həmin şirkətin maliyyə və qeyri-maliyyə aktivlərindən birbaşa və ya dolayı yolla bəhrələnməsi deməkdir. Benefisiar sahiblik məlumatlarının açıqlığı hökumətlərə vergidən yayınma, korrupsiya kimi sahələrdə effektiv mübarizə aparmağa əlavə imkanlar yaradır. Özəlləşdirmə prosesi çərçivəsində iqtisadi canlanmanı təmin etmək baxımından xarici investorları ölkəyə sərmayə yatırmağa həvəsləndirmək də çox önəmlidir. Həmçinin istehsal müəssisələrinin satışa çıxarılmasından əvvəl inhisara alınmış sənayenin yendən qurulması zəruridir. Ümumən, özəlləşdirmə bir tərəfdən iqtisadi islahatların bir elementi, digər tərfdən isə uzunmüddətli dövlət tənzimlənməsinin əsas aləti kimi çıxış etməlidir. Bu halda özəlləşdirmə iqtisadi tərəqqiyə daha çox təkan verə bilər.
Ramil QULİYEV
