Şimal qonşumuzun atdığı addımlar dünya neft bazarında bu məhsulun qiymətinin yenidən sürətlə artmasına şərait yaratmaqdadır. Məsələ burasındadır ki, Rusiya mart ayında neft hasilatını günə 500 min barrel azaldacaq. Ölkənin baş nazirinin müavini Aleksandr Novak bildirib ki, bu addım bazar münasibətlərinin bərpa olunmasına kömək edəcək.
Onun sözlərinə görə, Rusiya bu gun hasil etdiyi neftin hamısını sata bilir, amma bundan əvvəl deyildiyi kimi, Moskva onun neftinə Qərb tərəfindən qoyulmuş qiymət tavanına birbaşa və ya dolayısı ilə riayət edən ölkələrə neft satmayacaq. Novak bildirib ki, məhz bu səbəbdən Rusiya hasilatı könüllü şəkildə azaldır və gələcəkdə bazardakı vəziyyətə uyğun hərəkət edəcək. Xatırladaq ki, “Böyük yeddilik”, Avropa İttifaqı və Avstraliya arasında əldə olunmuş razılaşmaya əsasən, Rusiya nefti bir barrel üçün 60 dollardan baha satıla bilməz. Rusiya nefti üçün qiymət tavanı ötən il dekabrın 5-dən qüvvəyə minib. Fevralın 5-dən isə Rusiyanın neft məhsullarına qiymət tavanı tətbiq edilir. Bütün bu məhdudiyyətlərdən məqsəd Rusiyanın neft gəlirlərini və deməli, onun müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını əngəlləməkdir. Bu fonda Rusiya fevralın 1-dən “dost olmayan”, başqa sözlərlə onun neftinə qiymət tavanı qoyan ölkələrə neftin satışını qadağan edib. “Kommersant” qəzetinin məlumatına görə, ötən noyabrda, hələ Avropa İttifaqının embarqosuna qədər Rusiya sutkada 11 milyon barrel neft hasil edirdi. Dekabrda da bu həcm dəyişməmişdi. Yanvarda isə hasilat ötən ilin noyabr ayı ilə müqayisədə 0.4 faiz azalıb. Hələ ötən dekabrda Novak deyirdi ki, neftin hasilatı günə 500-700 min barrel və ya 5-7 faiz azala bilər. Amma Rusiya nefti indiyədək, əsasən də Asiya bazarlarına satışı artırmaqla pis proqnozların bəzisindən yayına bilib. Bu da qeyd olunmalıdır ki, yuxarı qiymət həddi qoyulandan bəri Rusiyanın neft bazarı qeyri-şəffaf olub. Rəsmi rəqəmlərə görə, Rusiya neftin bir barrelini 47 dollara satmağa məcbur olub, amma ekspertlərin fikrincə, real qiymət bir barrel üçün 70-75 dollar təşkil edir. Rusiyanın Maliyyə Nazirliyi yanvar ayında bildirirdi ki, ölkənin neft gəlirləri ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 46 faiz azalıb. Nazirlik bunun səbəblərindən biri kimi neft qiymətinin azalmasını göstərirdi. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, Rusiyanın “Urals” markalı nefti dünya neft qiymətlərindən iki dəfə ucuzuna – bir barrel üçün 38 dollara satılır. Onu da qeyd edək ki, Avropa İttifaqının Rusiyanın neft məhsullarına fevralın 5-dən qüvvəyə minmiş embarqosu və yuxarı qiymət həddi, həmin neftdən xaricdə hazırlanmış neft məhsullarına tətbiq edilməyəcək. Avropa Komissiyasının “embarqonun izahı” adlı sənədində bu barədə deyilir ki, Rusiyanın neft məhsulları ilə başqa ölkələrin neft məhsullarının qarışığı da embarqoya və yuxarı qiymət həddi mexanizminə məruz qalmayacaq. Bu o deməkdir ki, belə məhsulları qiymət həddi qoyulmadan satmaq mümkün olacaq, belə məhsulları daşıyan gəmilərə isə Avropa İttifaqında sığorta və başqa xidmətlər göstərilə biləcək.
Bundan əvvəl ABŞ Maliyyə Nazirliyi bildirmişdi ki, başqa ölkələrin ərazisində emal olunan Rusiya neftinə yuxarı qiymət həddi şamil edilməyəcək. Rusiyanın neft məhsullarına birinci ən yüksək hədd 1 barrel üçün 100 dollardır. Bura xam neftdən baha satılan dizel yanacağı və benzin daxildir. İkinci ən yüksək qiymət həddi isə 1 barrel üçün 40 dollar olaraq güzəştlə satılan neft məhsullarına, yəni, məsələn mazuta şamil edilir. Avropa sığorta və nəqliyyat şirkətlərinə bu qaydalar gözlənmədən alınmış neftin sığortası və daşınması qadağan olunub. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, Rusiya ötən il 142 milyon ton neft məhsulu ixrac edib. Avropada istehlak olunan neft məhsullarının 40 faizi Rusiyanın payına düşürdü. Embarqonun qüvvəyə minməsi ərəfəsində Hindistan, Çin və Türkiyə Rusiyadan xam neftin idxalını xeyli artırıb. Bunun nəticəsində 2022-ci ilin dekabrına olan məlumata görə Rusiya neftinin Asiyada idxalı iki dəfə artaraq 80 faizə çatıb. Bu da qeyd olunur ki, sözü gedən bu üç ölkə Avropa bazarına neft məhsullarının ixracını, o cümlədən Rusiya neftinin və neft məhsullarının qarışdırılaraq təkrar ixracını artırıblar. Lakin istənilən halda Rusyanın gündəlik hasilatı 500 min barrel azaltması artıq bazarlara təsir edib neft qiymətlərini artırır. Özü də Kreml bu addımı neftə tələb artan vaxtda atır. OPEC-in baş katibi Haysam Əl-Qays bu fonda qeyd edib ki, 2023-cü ildə neftə tələbat sutkada 102 milyon barrel təşkil edəcək. Bu da koronavirus pandemiyasından əvvəlki rəqəmi sutkada 1,9 milyon barreli ötəcək. Onun sözlərinə görə, 2025-ci ilə qədər xammala tələbat artaraq sutkada 110 milyon barrel olacaq. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin analitikləri də 2023-cü ildə dünyada neftə tələbatın sutkada 1,9 milyon barel səviyyəsində artaraq 101,7 milyon barrelə çatacağını proqnozlaşdırıblar. Bu vəziyyətdə Azərbaycan nefti də bahalaşmaqda davam edir və artıq 90 dollarlıq həddə çatıb. Tezliklə, qiymətin 100 dolları keçməsi gözlənilir. Qeyd edək ki, bu ilin büdcəsində neft qiyməti 50 dollar olaraq götürülüb. Amma hazırda satış qiyməti 100 dollara çatmaq üzrədir. Deməli, neft Azərbaycana nəzərdə tutulduğundan daha çox gəlir gətirir. Azərbaycanın bunlar fonunda neft gəlirlərinin artmasına rəğmən, ölkə “qara qızıl”dan iqtisadiyyatın asılılığının azaldılması istiqamətində də müvafiq addımlar atır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, ölkə Prezidentinin təsdiqlədiyi “Azərbaycan 2030: sosial-iqtisadi inkişafa dair Milli Prioritetlər” adlı sənəddə də artıq bu məqama xüsusi olaraq toxunulub. Əsas səbəb dünya bazarlarında nefin qiymət dəyişikliyi və digər amillərin Azərbayana təsirinin minimal həddə endirilməsidir. Bu fonda sənəddə qeyd edilir ki, milli iqtisadiyyatımız qlobal iqtisadiyyatın tərkib hissəsi olduğundan, xarici mühitdən təsirlənə bilir. Sənədə əsasən, bu səbəbdən uzunmüddətli dövrdə iqtisadiyyatın daxili və xarici təsirlərə dayanıqlığı gücləndirilməli, makroiqtisadi sabitlik möhkəmləndirilməlidir.
Tahir TAĞIYEV
