İçki və siqaret kimi zərərli vərdişlərdən cəmiyyət üzvlərinin izaq durması hər bir ölkə üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanda da bu xüsusda müvafiq addımlar atılır. Lakin o da qeyd olunmalıdır ki, hələ də belə zərərli vərdişlərin aludəçiləri yetərincədir.
Ümumiyyətlə, siqaret və içki xərcləri Azərbaycanda əhalinin toplam xərcləri arasında yetərincə böyük yer tutur. Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) məlumatına görə, ötən il bu məhsulların alışına 2 milyard 450 milyon manat xərclənib. Bu o deməkdir ki, əhalinin ilboyu pərakəndə ticarətdə xərclədiyi hər 100 manatın təxminən beş manatı tütünə və ya içkiyə sərf edilib. 2021-ci ildə həmin məhsullara 2 milyard 288 milyon manat xərclənmişdi. Deməli, ötən il əhali siqaret və içkiyə daha çox vəsait sərf edib. DSK-nın araşdırmasına görə, Azərbaycanda 15 yaşı aşan kişilərin 31.6 faizi siqaret çəkir. Ölkədə kişilər orta hesabla gündə 15 ədəd siqaret çəkir. Yaş qrupları üzrə baxanda aydın olur ki, kişilər arasında ən çox siqaret çəkənlər 45-64 yaşlılardır. Bu yaşdakı hər iki kişidən biri siqaret istifadəçisidir. 20-44 yaş arası hər 100 kişidən 26-sı, 65 yaşdan yuxarı kişilərinsə hər 100 nəfərindən 33-ü siqaret çəkir. Rəsmi rəqəmlərdən bu da aydın olur ki, ötən il boyunca Azərbaycanda siqaret qiymətləri ikirəqəmli həddə bahalaşıb. Siqaret ortalama 12 faiz, pivə 14 faiz, araq və şərab kimi məhsullarsa 7 faiz civarında bahalaşıb. Ancaq hökumətin qəbul etdiyi yeni qərarlardan bilinir ki, tütün və içki qiymətlərində yenə artım baş verəcək. Fevralın 7-də prezident İlham Əliyev “Tütün məmulatlarının və alkoqollu içkilərin idxalı və istehsalı sahəsində dövlət nəzarətinin gücləndirilməsi haqqında” sərəncam imzalayıb. Sərəncamda əks olunan məsələlərdən biri aksiz dərəcələrinin artırılmasıdır. Sərəncama görə, İqtisadiyyat Nazirliyi 6 ay müddətində tütün məmulatlarına və alkoqollu içkilərə tətbiq edilən aksiz dərəcələrinin artırılmasına dair təkliflərini Nazirlər Kabinetinə çatdırmalıdır. Məhsullara tətbiq edilən vergilərin artırılması, təbii ki, onların maya dəyərini də yüksəldir. Bu da, öz növbəsində, satış qiymətlərini artırır. Lakin araşdırmalar göstərir ki, bu hal zərərli vərdişlərdən uzaq durulmasını də şərtləndirir. Yeni sərəncamda alkoqollu içki qiymətləri ilə bağlı daha bir qərar diqqət çəkir. Bildirilir ki, alkoqollu içkilərin pərakəndə satışına dair minimum qiymət tələbi müəyyənləşdirilməlidir. Başqa deyimlə, bu qərarın tətbiqindən sonra satıcılar istəsələr də həmin müəyyənləşdirilən qiymətdən ucuz spirtli içki sata bilməyəcəklər. Bu da zərərli vərdişə qarşı dünyada tətbiq edilən mühüm təcrübədən biridir. Beynəlxalq təcrübədə belə mexanizmlər minimum qiyməti yüksək təyin etməklə spirtli içki ala bilənləri sayca azaltmağı hədəfləyir.
Yeni sərəncamda diqqət çəkən daha bir məqam siqaret hazırlanmasında yerli tütündən istifadə məsələsidir. İqtisadiyyat Nazirliyi tütün məmulatı istehsalında yerli xammaldan istifadə həcmlərinə dair tələbləri müəyyənləşdirməlidir. Azərbaycan özünü tütün məhsulları ilə, əsasən, Ukrayna hesabına təmin edirdi. Ötən ilin fevralından bəri Rusiya və Ukrayna arasında müharibənin başlaması bu sahəyə də təsirsiz ötüşmədi. Savaş başlayandan bir müddət sonra Ukraynadan Azərbaycana gətirilən tütünün həcmində iki dəfədən çox azalma qeydə alındı. Bu üzdən, Azərbaycanın siqaret bazarında ciddi problemlər üzə çıxdı. Bir müddət daxili bazarda bəzi məşhur siqaret çeşidləri çətin tapıldı. Yalnız bundan sonra ölkənin iri siqaret istehsalçısı olan şirkətlər alternativ qaynaqlar tapdığını bildirdi və tütün məhsulları Türkiyədən alınmağa başlandı. Sərəncam təkcə bu iki məsələ ilə bağlı deyil. Digər istiqamətlərdə də yeniliklər var. Məsələn, artıq tütün məmulatları üzrə aksiz vergisi markaları alınarkən öncədən ödəniş mexanizmi tətbiq ediləcək. Tütün məmulatının istehsal və idxalı gerçələşdirilərkən icazə sistemi tətbiq ediləcək və bu sistem təkmilləşdiriləcək. Tütün məmulatı və alkoqollu içkilərin idxal və istehsalını aparan şəxslərə qarşı məsuliyyət tədbirləri də sərtləşdiriləcək. Onu da xatırladaq ki, son illər tütün məmulatları ilə mübarizə sahəsində bir sıra tədbirlər görülür. Nümunə olaraq xatırlatmaq olar ki, ictimai yerlərdə siqaret çəkilməsi məhdudlaşdırılıb. Siqaret çəkənlərə nisbətən, çəkməyənlər tütünün yanma məhsulundakı toksiki maddələri tənəffüslə qəbul etdikdə daha çox zərər görürlər. Müntəzəm siqaret çəkilən otaqda toksiki maddələr əşyaların üzərinə çökür. Bir siqaretin toksiki maddələri hansısa bir şəkildə ağciyərdən çıxarılana qədər 1-2 sutka vaxt keçir. Spirtli içkilərə tətbiq olunan aksiz dərəcəsinin insan sağlamlığına təsiri sosial baxımdan əsaslandırılmasa da, icbari tibbi sığortanın tətbiqi baxımından vacib amildir. Belə ki, “Tibbi sığorta haqqında” qanunun “İcbari tibbi sığorta üzrə sığorta haqları” adlı maddəsində göstərilir ki, icbari tibbi sığortanın maliyyə mənbələrindən biri aksizlərdən daxil olan vergilərdir. Deməli, aksiz dərəcələrinin dəyişdirilməsi sosial maraqlara xidmət edir. Bu sahədən əldə olunan vəsait vətəndaşların sağlamlığına, onların keyfiyyətli tibbi xidmətlə təmin edilməsinə və həmin xidmətlərin əhalinin bütün təbəqələri üçün əlçatanlığına yönəldiləcək. Qeyd edək ki, bu tendensiya dünya təcrübəsində də geniş tətbiq olunur: bir sıra inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə sağlamlıq üçün zərərli sayılan məhsullara tətbiq edilən vergilər üzrə daxil olan vəsait, əsasən, əhalinin sağlamlığının təmin olunması ilə bağlı səhiyyə proqramlarına yönəldilir. Aksiz vergilərindən gələn gəlirlərin piylənmə, şəkər və başqa xəstəliklərdən əziyyət çəkənlərin müalicəsinə yönəldilməsi təcrübəsi Türkiyədə, ABŞ-da və əksər Avropa ölkələrində mövcuddur. Aərbaycan da dünya təcrübəsindən istifadə edir.
Ramil QULİYEV
