Azərbaycanda dollara marağın azalması son günlərin ən çox müzakirə edilən əsas iqtisadi mövzularından biridir. Qeyd edək ki, bu il yanvarın 24-ü və 26-da Azərbaycan Mərkəzi Bankında valyuta hərracı keçirilsə də, banklar dollar sifariş etməmişdilər.
Mərkəz Bankı, həmçinin, hərraclarda ilk dəfə olaraq banklar tərəfindən sifariş təqdim edilməməsi səbəbini açıqlayıb. Bildirilir ki, əlverişli beynəlxalq konyunktur və qeyri-neft ixracı potensialının artması şəraitində Azərbaycanın tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabında irihəcmli profisit yaranıb: “Rəsmi statistikaya görə, tədiyə balansının cari əməliyyatlar hesabının əsas elementi olan xarici ticarət balansının profisiti 2022-ci ildə ötən illə müqayisədə 2,2 dəfə artaraq 23,6 milyard ABŞ dollarına çatıb. Profisitli tədiyə balansı ölkənin strateji valyuta ehtiyatlarının artması və valyuta bazarında təklifin genişlənməsilə müşayiət olunur. Mühüm məqamlardan biri odur ki, qeyri-neft sektoru üzrə ixracın həcmi 2022-ci ildə 12,3% artaraq üç milyard ABŞ dollarına çatıb. Qeyd olunan məqamlar Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun vəsaitlərinin satışı üzrə təşkil olunan valyuta hərraclarındakı tələb-təklif nisbətində də göstərir. Məhz bu amillər 2023-cü ilin 24 və 26 yanvar tarixlərində keçirilən valyuta hərraclarında valyuta alışı üzrə sifarişlərin verilməməsinin fundamental səbəbləri kimi çıxış edib”. Banklarla yanaşı, əhalini də dollarla bağlı fəallığı olduqca diqqət cəlb edir. Araşdırmalar göstərir ki, ötən il Azərbaycan əhalisi banklardan nağd 2 milyard 357 milyon dollar alıb. Bu, 2021-ci illə müqayisədə təxminən 260 milyon dollar çox olsa da, daha öncəki illərdəki göstəricilərdən aşağıdır. Məsələn, 2020-ci ildə ölkə vətəndaşları banklardan, azı, 3 milyard dollar almışdı. Pandemiyanın ilk dövrlərində Azərbaycan neftinin qiyməti ucuzlaşıb 20 dollardan da aşağı endiyindən əhalidə devalvasiya gözləntiləri yaranmış və bu amil dollar alışını artırmışdı. 2018-2019-cu illərdə də əhali banklardan ortalama 3 milyard dollar satın alıb. Əhalinin dollar alışını aylar üzrə gözdən keçirərkən görünür ki, dollara ən çox tələb yanvarda qeydə alınıb. Ötən ilin yanvarında əhali banklardan 367 milyon dollar alıb. İl ərzində dollara tələbin ən aşağı olduğu aysa avqustdur, həmin vaxt cəmi 141 milyon dollar alınıb. Ötən il əhalinin banklardan aldığı dollarla yanaşı, banklara satdığı dolların da həcmi artıb. İl ərzində banklara 2 milyard 40 milyon dollar satılıb. Bu baxımdan əhalinin ilboyu dollar alışı dollar satışını 300 milyon dollardan çox qabaqlayıb. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, əhalinin banklara satdığı dolların həcmində ötən illərlə müqayisədə daha yüksək artım qeydə alınıb. Məsələn, 2021-ci ildə əhali banklara cəmi 1 milyard 353 milyon dollar satmışdı. Bu baxımdan, aydın olur ki, 2022-ci ildə əhalinin banklara satdığı dolların həcmində 50 faizdən çox artım baş verib. Eyni zamanda, əhalinin ötən il banklara satdığı dolların həcmində 2016-cı ildən sonra ən yüksək göstərici qeydə alınıb. 2022-ci ildə əhalinin banklara ən çox dollar satdığı ay iyun ayı olub. İyunda əhali banklara təxminən 250 milyon dollar satıb. Eyni göstərici baxımından ən aşağı rəqəm yanvarda qeydə alınıb. Yanvarda əhalinin banklara dollar satışı 80 milyon dollar aşmayıb.
Ötən il Azərbaycana göndərilən pul köçürmələrinin sayındakı artım əhalinin banklara satdığı dolların həcmini ən çox artıran səbəblərdən biridir. Araşdərmalar göstərir ki, fiziki şəxslərin 2022-ci ildə Azərbaycana pul köçürmələri 3 milyard dolları keçib. Bu, 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə ən azı 4 dəfə çoxdur. Pul köçürmələrinin həcmindəki artım Rusiyadan Azərbaycana göndərilən pulun həcmindəki artımdan qaynaqlanır. Belə ki, eyni dövr ərzində Rusiyadan Azərbaycana göndərilən vəsaitin həcmi 5 dəfədən çox artıb. Azərbaycana köçürülən 3 milyard dollardan çox pulun 2,6 milyard dollardan çoxu məhz Rusiyanın payına düşür. Bu səbəbdən, Rusiyadan Azərbaycana daha çox vəsait göndərilməsinin əhalinin banklara satdığı dolların həcmcə artmasına da təsiri var. Azərbaycana köçürülən pulların artması fiziki şəxslərin depozit portfelində qeyri-rezidentlərin payının artışında da özünü göstərir. Mərkəzi Bankın açıqladığı rəqəmlərə görə, ötən il yanvarın sonunda qeyri-rezidentlərin Azərbaycan banklarında saxladığı vəsaitin həcmi 294 milyon dollar idi. Fevralda Rusiyanın Ukraynaya hücumu nəticəsində bu ölkənin iqtisadiyyatına ciddi sanksiyaların tətbiqinə başlandı. Həmin sanksiyaların ən çox zərər vurduğu istiqamətlərdən biri Rusiyanın maliyyə sektorudur. Rusiya bankları ilə əməliyyatların çətinləşməsi ucbatından bir çox insan öz vəsaitini Rusiyadan çıxarmağa başladı. Rəsmi rəqəmlərdən görünür ki, qeyri-rezidentlərin Azərbaycan banklarında saxladığı vəsaitin həcmi ilin sonunda artıq 1 milyard 174 milyon dollara çatıb. Bu, 11 ay ərzində 900 milyon dollara yaxın artım deməkdir. Rusiyadan pul köçürmələrinin satışı əhalinin rublla bağlı bank əməliyyatlarında da özünü göstərir. Mərkəzi Bankın açıqladığı rəqəmlərə görə, 2022-ci ildə Azərbaycanda əhali banklara 19 milyard 626 milyon rus rublu satıb. Bu, iki il öncə ilə müqayisədə 5 milyard rubldan çox artım deməkdir. Ötən il əhali banklardan 2 milyard 160 milyon rubl satın alıb. Bu, banklara satılan məbləğin təxminən 10 faizidir. Mərkəzi Bankın açıqladığı göstəricilər dollarla yanaşı, digər valyutaların da alqı-satqısına dair bilgiləri əhatə edir. Məsələn, 2022-ci ildə Azərbaycanda əhali banklardan toplam 210 milyon həcmində nağd avro alıb. Bu, 2021-ci ildəkindən 35 milyon avro çoxdur. Əhali ilboyu banklara 106 milyon avro satıb. Bu, o deməkdir ki, il ərzində əhalinin banklardan aldığı avronun həcmi banklara satılan avronun həcmini 2 dəfə qabaqlayıb. Üstəlik, ötən il avro ciddi dəyər itkisinə məruz qalıb və orta məzənnəsi 1.7799 manat olub. 2021-ci ildə həmin göstərici 2.0172 idi. Deməli, ötən il avronun manata qarşı orta məzənnəsi təxminən 13 faizdən çox azalıb. 2022-ci ildə Azərbaycanda əhali banklardan 22 milyon funt sterlinq alıb. İngilis valyutasının satış məqamı daha çox diqqət çəkir. Belə ki, ötən il Azərbaycan əhalisi banklara 27 milyon funt sterlinq satıb. Deməli, dollar və avrodan fərqli olaraq, əhalinin funt sterlinq satışı onun alışını qabaqlayıb. Banklara funt sterlinq satışının əvvəlki illərlə müqayisədə dəfələrcə artması da ayrıca diqqət çəkir. 2014-2021-ci illərdə Azərbaycanda əhali ilboyu banklara ən çox 11 milyon funt sterlinq satmışdısa, ötən il həmin göstərici 27 milyonu ötüb. Amma əvvəlki kimi əhalinin də maliyyə əməliyyatı apardığı əsas xarici valyutalar dollar və avrodur. Bununla yanaşı, diqqət çəkən həm də manata etimadın yüksəlməsidir. Əhali maliyyə fəaliyyətində və bank əmanətlərində daha çox manata üstünlük verməyə başlayıb.
Ramil QULİYEV
