Mərkəzi Bank Azərbaycan bank sektorunun ötən ilə aid göstəricilərini açıqlayıb. Həmin göstəricilərdən belə bəlli olur ki, ötən il bank sektoru 915 milyon manat mənfəət əldə edib. 2021-ci ildə həmin göstərici 609 milyon manat olmuşdu. Deməli, banklar bir il ərizndə öz mənfəətlərini 306 milyon manat və ya təxminən 50 faiz artıra bilib. İlboyu toplam 262 milyon manat mənfəət vergisi ödənilib.
Ən çox mənfəət əldə edən bankların ilk üçlüyü dəyişməyib. Belə ki, “Kapital Bank” ən çox mənfəət əldə edib. Bankın il ərzində qazandığı mənfəətin miqdarı 308 milyon manatdır. Başqa sözlə, ölkədə fəaliyyət göstərən 25 bankın toplam mənfəətinin üçdə biri bu bankın payına düşüb. Rəsmi rəqəmlərə görə, “Paşa Bank” ötən il ölkədə ən çox mənfəət əldə edən üçüncü özəl bankdır. Onun toplam mənfəəti 149 milyon 400 min manatdır. Dövlətə məxsus bankların da yetərincə mənfəəti olub. Ötən il ölkədə ən çox mənfəət əldə edən ikinci bank “Beynəlxalq Bank”dır və onun qazancı 254 milyon manatdan çoxdur. Dövlətə məxsus digər bank olan “AzərTürk Bank” da mənfəətini önəmli dərəcədə artırıb və 2021-ci ildəki 546 min manatdan 11 milyon manata yüksəldib. Deməli, ötən il dövlət banklarının toplam mənfəəti 265 milyon manat olub. Bu, sektorun toplam qazancının 29 faizidir. Ötən ilin sonuna bank sektorunun aktivləri 47 milyard 55 milyon manat olub. Bankların toplam öhdəlikləri 41 milyard 433 milyon manatdır. 2021-ci illə müqayisədə bankların aktivlərində 22.3 faiz, öhdəliklərində 23.7 faiz artım qeydə alınıb. Ötən il bankların kredit portfeli təxminən 3 milyard manat böyüyüb. Əgər 2021-ci ilin sonunda toplam 16 milyard 659 milyon manat bank krediti vardısa, 2022-ci ilin sonunda həmin rəqəm 19 milyard 594 milyon manata yüksəlib. Başqa sözlə, il ərzində ölkədə kredit portfeli 17.6 faiz artım göstərib. Bankların kredit portfelində biznes kreditləri ilə bağlı bir məqam da diqqət çəkir. Son dövrlər hökumət sözçüləri dəfələrlə dilə gətiriblər ki, biznes kreditləri daha çox artırılmalıdır, çünki belə artım iqtisadi fəallığa və yeni iş yerlərinin açılmasına olumlu təsir göstərir. Amma rəsmi rəqəmlərdən aydın olur ki, bank sektorunun kredit portfelində ilk yeri hələ də biznes kreditləri tutsa da, istehlak kreditləri nisbətdə daha çox artıb. Ötən ilin sonuna kredit portfelinin 55.4 faizi biznes kreditlərinin payına düşüb. 2021-ci ilin sonunda bu rəqəm 58.5 faiz idi. 2022-ci il boyunca biznes krediti portfeli 1 milyard 115 milyon manat və ya 11.4 faiz böyüsə də, eyni zaman kəsiyində istehlak kreditlərinin həcmi 5 milyard 574 milyon manata çatıb. Bu, o deməkdir ki, il ərzində əhalinin banklara borcu 1 milyard 236 milyon manat və ya 27.3 faiz artıb və nəticədə istehlak kreditlərinin toplam kredit portfelində payı 27.1 faizdən 29.4 faizə yüksəlib. İstehlak kreditlərinin biznes kreditlərinə nəzərən daha yüksək faiz dərəcələri ilə verilməsi, gəlirin daha qısa zaman müddətində əldə edilməsi kimi məqamlar bankların istehlak kreditinə olan marağını təmin edir. Əhalinin istehlak kreditinə olan tələbinin artmasına müxtəlif amillər təsir edir. Bunlardan ən vacibi gəlir səviyyəsinin xərcləri tam qarşılamağa yetməməsidirsə, digər tərəfdən, əvvəllər kredit satışı tələblərinə cavab verməyən şəxslərin bir qisminin iş yerlərinin və əmək haqqının rəsmiləşdirilməsi səbəbindən satış bazasının genişlənməsi və bank sektorunda digər sahələrə nəzərən nisbətən rəqabət mühitinin olması da müəyyən qədər rol oynayır. O da nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycanda insanların maliyyələşmə alternativləri çox deyil. Məsələn, qiymətli kağızlar bazarı o səviyyədə inkişaf etməyib ki, sahibkarlar səhmlərin emissiyası vasitəsilə bizneslərinə maliyyə cəlb edə bilsinlər. Bu da istehlak kreditlərinə tələbi yüksəldir. Lakin istənilən halda belə hesab olunur ki, bankların istehlak kreditləşməsinə daha çox meyillənməsi həm problemli kreditlərinin həcminin artması, həm də real sektorun maliyyə tələblərinin tam ödənilməməsi baxımdan arzuolunan deyil. İnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, real sektorunun inkişafında biznes kreditlərinin xüsusi payı olur. Digər tərəfdən, istehlak kreditləşməsinə meyl bank sektorunda yeni çağrışlar yaradır və bu da sektorun dayanıqlığı baxımdan arzuolunan deyil. Bu vəziyyətdə ekspertlər Mərkəzi Bank tərəfindən biznes kreditləşməsinin təşviq edilməsi və istehlak kreditlərinin həcminin optimallaşdırılması ilə bağlı daha sistemli fəaliyyətlərin həyata keçirilməsinin məqsədəuyğun olduğunu vurğulayıb. Stimullaşdırıcı metodlar ilə bankların biznes kreditləşməsinə marağının daha artırılmasına ölkədə ciid ehtiyac var.
Onu da qeyd edək ki, ötən il ipoteka kreditlərinin də həcmi artaraq 2 milyard 985 milyon manat olub. Bu, öncəki illə müqayisədə 585 milyon manat və ya 24 faiz artım anlamına gəlir. Bankların toplam depozit portfelində də ötən il artım qeydə alınıb. 2021-ci ilin sonunda fiziki şəxslərin banklarda saxladığı depozitlərin həcmi 9 milyard 32 milyon manat olub. 2022-ci ilin sonunda bu vəsait 11 milyard 483 milyon manata yüksəlib. Deməli, il ərzində əhalinin banklardakı vəsaitlərinin həcmi 2 milyard 450 milyon manat artıb. Fiziki şəxslərin əmanətlərinin dollarlaşma səviyyəsi 41.7 faizdən 39.8 faizə enib. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, sözügedən dollarlaşma səviyyəsi bir öncəki ilə nisbətən azalsa da, bənzər iqtisadi strukturlu ölkələrlə müqayisədə hələ də yüksək olaraq qalmaqdadır. 2022-ci ildə hüquqi şəxslərin bank vəsaitlərinin həcmi fiziki şəxslərin depozitləriylə müqayisədə daha yüksək artım göstərib və 17 milyard 906 milyon manatdan 22 milyard 280 milyon manata yüksəlib. Bu, il ərzində 4 milyard 374 milyon manat və ya 24.4 faiz artım deməkdir. Dollarlaşma baxımından da hüquqi şəxslərin göstəricisi fiziki şəxsləri qabaqlayır, hətta son bir ildə hüquqi şəxslərin banklarda saxladığı vəsaitlərin dollarlaşma səviyyəsi cüzi artıb. Hazırda hüquqi şəxslərin vəsaitlərinin təxminən 51 faizi xarici valyutada saxlanılır.
Ramil QULİYEV
