Cari il ərzində dünya iqtisadiyyatının inkişaf meylləri qlobal miqyasda xüsusi diqqət mərkəzində qalmaqda davam edir. Artıq bir çox beynəlxalq təşkilatlar 2023-cü illə bağlı iqtisadi gözləntilərini açıqlayıb.
Dünya iqtisadiyyatındakı son meylləri nəzərə alan beynəlxalq qurumlar qlobal iqtisadi artım proqnozlarını azalma istiqamətində dəyişdirib. Məsələn, Beynəlxalq Valyuta Fondunun son hesabatında 2023-cü ildə qlobal artımın 2.7 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. Bu, qurumun əvvəlki proqnozlarından1,1 faiz aşağıdır. Bu baxımdan, 2023-cü ildə də iqtisadiyyatın daim resessiya təhlükəsi altında olması gözlənilir.
Bu arada Dünya Bankı qlobal iqtisadi perspektivlərə dair yeni rüblük qlobal hesabatını yayımlayıb. Proqnozlardan məlum olur ki, bu il qurumun qlobal iqtisadiyyatla bağlı böyümə gözləntiləri 1.7 faizə düşüb. Daha öncəki proqnoz 3 faiz idi. Proqnozların aşağı düşməsi bankın inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi böyüməsinə dair gözləntilərini 95 faiz, inkişaf etməkdə olan ölkələrinkini isə 70 faiz azaltmasından qaynaqlanır. Bankın açıqlamasında bildirilir ki, artan inflyasiya göstəriciləri, uçot dərəcələrinin yüksəldilməsi, investisiyaların azalması, Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi fonunda qlobal artım kəskin yavaşlayır. Dünya Bankının fikrincə, kövrək iqtisadi şərtlər gözə alınsa, gözləniləndən yüksək inflyasiya, onu əngəlləmək üçün faiz dərəcələrinin qəfil yüksəlməsi, koronavirus pandemiyasının yenidən canlanması və ya geosiyasi gərginliyin artması kimi hər hansı yeni mənfi tendensiya qlobal iqtisadiyyatı asanlıqla tənəzzülə sürükləyə bilər. Bu halda son 80 ili aşan müddətdə ilk dəfə eyni onillikdə iki qlobal tənəzzül baş vermiş olacaq. Dünya Bankı iqtisadi artım göstəricilərinin azalmasının yoxsulluğu artıracağından da ehtiyatlanır. Qurumun hesabatında bildirilir ki, dünyadakı ifrat yoxsulların təxminən 60 faizi Afrikanın payına düşür. 2023-24-cü illərdə orada adambaşına düşən gəlir artımının ortalama cəmi 1.2 faiz olacağı gözlənilir. Bu, yoxsulluq səviyyəsini azaltmaqdan çox, artıra bilər. Bankın narahatlığını bildirdiyi daha bir məsələ qlobal iqtisadiyyatda investisiyaların azalmasıdır. Dünya Bankının fikrincə, investisiyaların azalması zəif məhsuldarlıq və ticarətlə əlaqəli olduğundan ciddi narahatlıq doğurur və ümumi iqtisadi perspektivləri zəiflədir. Nəzərə almaq lazımdır ki, güclü və davamlı investisiya artımı olmadan daha geniş inkişaf və iqlimlə bağlı məqsədlər baxımından ciddi irəliləyiş mümkün deyil. Bank bu düşüncədədir ki, investisiyaları artırmaq üçün sağlam maliyyə və pul siyasətinin müəyyənləşdirilməsi və investisiya mühitində hərtərəfli islahatların aparılması çox vacibdir. Dünya Bankının hesabatında bildirilir ki, bu il qabaqcıl iqtisadiyyata malik ölkələrdə iqtisadi artımın 2022-ci ildəki 2.5 faizdən 0.5 faizədək azalması proqnozlaşdırılır. Bank xəbərdarlıq edir ki, son iki onillikdə bu miqyasda yavaşlamalar qlobal resessiyadan xəbər verir. Dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına malik Birləşmiş Ştatlarda 2023-cü ildə artımın 0.5 faizə düşəcəyi proqnozlaşdırılır. Bu, əvvəlki proqnozlardan 1.9 faiz bəndi aşağı nəticədir və 1970-ci ildən bəri iqtisadi azalma illəri nəzərə alınmasa, ən zəif böyümə göstəricisidir. Bu il avro bölgəsindəki iqtisadi artımsa sıfır faiz səviyyəsində gözlənilir. Çinə gəlincə, burada 2023-cü ildə artım 4.3 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırılır. Bu da əvvəlki proqnozlardan 0.9 faiz aşağıdır. Çin istisna olmaqla, gəlişən bazar və iqtisadiyyatlarda artımın 2022-ci ildəki 3.8 faizdən 2023-cü ildə 2.7 faizədək yavaşlaması gözlənilir. Bu, yüksək inflyasiya, valyutanın dəyərdən düşməsi, daha sərt maliyyə şərtləri risklərini artırır.
Dünya Bankının hesabatında Azərbaycanla bağlı gözləntilər də yer alıb. Bankın fikrincə, 2023-cü ildə Azərbaycanda iqtisadi artım göstəricisi 2.8 faiz olacaq. Ötən ilin ilk 11 ayının nəticəsinə görə, Azərbaycan iqtisadiyyatı 4.8 faiz böyüyüb. Bank 2024-cü illə bağlı Azərbaycan iqtisadiyyatının böyümə gözləntisini 2.6 faiz müəyyən edib. Beləliklə, dünya iqtisadiyyatında yaranan təhlükəlrə baxmayaraq, Azərbaycan iqtisadi tərəqqisini uğurla davam etdirir. Elə prezident İlham Əliyev yerli televiziya kanallarına müsahibəsində bu xüsusda qeyd edir: “Keçən il bizim ümumi daxili məhsulumuz rekord həddə çatıb. Son dəqiqləşdirilmiş məlumata görə 134 milyard manata çatıb. Bu da təxminən 80 milyard dollara bərabər olan rəqəmdir. Əlbəttə ki, həm də xarici ticarət artıb, 50 milyard dolları ötüb. Xarici ticarətin müsbət saldosu 25 milyard dollar təşkil edir. Yəni, iqtisadiyyatla məşğul olanlar bilirlər ki, bu nə deməkdir və eyni zamanda, bizim xarici borcumuz azalıb. Həm mütləq rəqəmlərlə - 7 milyard dollardan aşağıdır, həm də ümumi daxili məhsula nisbətdə təbii ki, kəskin azalıb. Əgər keçən ilin əvvəlində xarici borcumuz ümumi daxili məhsulun 17 faizini təşkil edirdisə, keçən ilin yekunlarına görə bu, 9,5 faizə düşüb. Yəni, müqayisə üçün deyə bilərəm ki, bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə bu, 100 faiz, hətta 130-150 faizdir. Bu nədir? Bu odur ki, biz iqtisadi cəhətdən müstəqilik”. Hazırda ölkəmizin dayanıqlı maliyyə-iqtisadi gücü siyasi, iqtisadi, sosial sabitliyin möhkəmlənməsini təmin etməklə bərabər, yeni inkişaf drayverlərini hərəkətə gətirməkdədir. Güclü maliyyə sabitliyi şəraitində ölkəmizin valyuta ehtiyatları da əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Son bir ildə strateji valyuta rezervlərimiz 60 milyard dollara çatıb. Bütün bunların fonunda həm də onu demək mümkündür ki, iqtisadi artım, qeyri-neft ixracının yüksək səviyyəyə çatması və idxalı dəfələrlə üstələyən strateji valyuta ehtiyatlarının formalaşması Azərbaycanın güclü iqtisadi mövqeyini və milli valyutamızın dayanıqlı sabitliyini möhkəmləndirir. Bunun nəticəsidir ki, manat depozitlərinin həcmi artır və ümumi depozitlərin balansında artıq milli valyuta üzrə depozit qoyuluşları üstünlük təşkil edir. Bunun investorlar üçün də çox böyük faydası var. Çünki investorlar da görürlər ki, milli valyuta sabitdir. Belə olan halda investisiyalar, o cümlədən xarici investisiyalar daha böyük həcmlə təşkil oluna bilər. Hazırda bu inkişaf bazislərinə əsaslanaraq manatın tam möhkəmləndiyini və bir çox regiona ölkələrində valyuta məzənnələrində dəyişmələrin baş verdiyi şəraitdə Azərbaycan manatının 2023-cü ildə də davamlı sabitliyinin qorunacağına dərin zəmin yarandığını söyləmək mümkündür. Bu da Azərbaycanı iqtisadi tənəzzül təhdidindən qoruyur.
Ramil QULİYEV
