Məlum olduğu kimi, yanvarın 5-də prezident İlham Əliyev “Əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması sahəsində əlavə tədbirlər haqqında” sərəncam imzalayıb.
Sərəncamda minimum əməkhaqqı və minimum pensiyanın artırılması nəzərdə tutulur və bildirilir ki, minimum aylıq əməkhaqqının məbləği 2023-cü il yanvarın 1-dən 345 manat müəyyən edilir. Bu qəraradək ölkədə minimum əməkhaqqı 300 manat idi. Açıqlamada artımın təxminən 700 min insana təsir göstərəcəyi bildirilib.
Qanunvericiliyə görə, minimum əməkhaqqı iqtisadi, sosial şərait nəzərə alınmaqla qanunvericiliklə ixtisassız əməyə və xidmətə görə aylıq əməkhaqqının ən aşağı səviyyəsini müəyyənləşdirən sosial normativdir. Eyni sərəncamda minimum pensiyanın da artırılması nəzərdə tutulub. Sərəncamda qeyd edilir ki, Nazirlər Kabineti 10 gün içində minimum pensiyanın 280 manata çatdırılmasına dair təkliflərini hazırlamalıdır. Minimum pensiyanın artımı 100 minə yaxın pensiyaçıya təsir edəcək. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, indiyədək minimum ayılıq əməkhaqqı 300 manat olub. İndi onun təxminən 15 faiz artması hazırkı inflyasiyanı qarşılamış olur. Belə ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankının ötən ilin sonunda yaydığı məlumata görə, ölkədə inflyasiya 14,7 faiz təşkil edib. Bu baxımdan, ehtimal ki, hökumətin minimum əməkhaqqını 15 faiz artırması məhz elə inflyasiya qədər artım məntiqinə əsaslanır. Minimum ödənişlərin artırılması, təbii ki, sevindirici xəbərdir, axı ölkədə minimum səviyyədə maaş və pensiya alan yüz minlərlə insan var. Lakin burada bir sıra nüanslar da xüsusi qeyd edilməlidir. Məsələn, faktdır ki, belə artımlar əhalinin bir hissəsinin xərclərini də çoxaldır. Bu baxımdan, ən ciddi problemlərdən biri minimum pensiyanın artmasının minimum pensiya kapitalını da artırmasıdır. Axı Azərbaycanda pensiya qanunvericiliyinə görə, 65 il yaşamaq hələ pensiya almaq demək deyil. Bundan ötrü vətəndaşdan ya 25 il iş stajı, ya da minimum pensiya kapitalı istənir. Minimum pensiya kapitalı isə minimum pensiya məbləğinin 144 qatına bərabərdir. Başqa sözlə, indiyədək Azərbaycanda minimum pensiya məbləği 240 manat olduğundan minimum pensiya kapitalı 34 min 560 manat idi. Minimum pensiya 280 manata yüksələndən sonra bu məbləğ də 40 min 320 manata yüksələcək. Deməli, hazırda çalışmaqda olanlar pensiya ala bilməkdən ötrü 6 min manat daha çox sosial ödəniş etməlidir. Bu baxımdan, minimum pensiya kapitalının minimum pensiya ilə bağlantısının kəsilməsi düşünülə bilər. Onu da qeyd edək ki, bu il yanvarın 1-dən fərdi hesabında pensiya kapitalı olanlara 25 il staj hədiyyə edilməsi müddəti daha üç il uzadılıb. Bu, “Əmək pensiyaları haqqında” qanunda öz əksini tapıb. Hazırda hədiyyə edilən həmin 25 il sığorta stajının hər il üçün 1 il azaldılması 2023-cü ildən deyil, 2026-cı ildən tətbiq olunacaq. Bu isə yaxın üç ildə daha 30 minə yaxın şəxsin onlara 25 illik staj hədiyyə edilməsi nəticəsində pensiya hüququ əldə etməsinə, pensiya təminatının əhatəsinin daha da genişləndirilməsinə imkan verəcək.
Minimum pensiya ilə yanaşı, minimum əməkhaqqı artımı da əhalinin bir qrupunun xərclərini artıracaq, çünki pensiya sistemində olduğu kimi, Vergi Məcəlləsində də müvafiq hesablama metodlarından istifadə edilir. Məsələn, tikintidənkənar sahələrdə fiziki şəxs kimi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin ödədiyi sosial sığorta haqqı minimum əməkhaqqının 25 faizidir. Əgər bugünədək həmin sahibkarların aylıq sosial ödənişləri 75 manat idisə, yeni qərardan sonra bu məbləğ 86 manat 25 qəpiyə yüksələcək. Başqa deyimlə, 11 manatdan çox artacaq. Fiziki şəxs kimi sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olanların icbari tibbi sığorta ödənişləri də artacaq, çünki Vergi Məcəlləsinə görə, bu ödənişin məbləği minimum əməkhaqqının 4 faizi miqdarındadır. İndiyədək sahibkarlar, minimum əməkhaqqı 300 manat olduğundan, ayda 12 manat ödəniş edirdilər. Minimum əməkhaqqı 345 manata yüksəldiyindən icbari tibbi sığorta ödənişi də 13 manat 80 qəpiyə qalxacaq. Bununla yanaşı, Azərbaycanda minimum əmək haqqının artımının davam etməsi zərurətə çevrilir. Bu fonda iqtisadçılar Azərbaycanın 2000-ci illərin ortalarında Avropa sosial xartiyasına qoşulduğunu xatırladır. Oraya qoşulanlar isə öhdəlik götürür ki, minimum əmək haqqı orta aylıq əməkhaqqının təxminən 60 faizinə bərabər olmalıdır. Hazırda Azərbaycanda orta əmək haqqı 830 manat ətrafındadır. Yəni bu məntiqə görə minimum əməkhaqqı ən azı 500 manata yaxın olmalıdır. Minimum əməkhaqqının artırılması üçün 440 milyon manata yaxın vəsaitin ayrılması nəzərdə tutulur. Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi nazirinin müavini Anar Əliyevin sözlərinə görə, minimum əməkhaqqı artırılacaq şəxslərin 440-450 mini dövlət sektorunda çalışanlardır. Minimum əmək haqqının artmasından əvvəl yaşayış minimumu də artırılıb. Bu il üçün onun ölkə üzrə məbləği 246 manata çatdırılıb və ilk dəfə olaraq ehtiyac meyarı ilə bərabərləşib. Minimum əmək haqqı bu il üçün müəyyən olunan yaşayış minimumunu (246 manat) 40,2 faiz üstələyir. Onu da qeyd edək ki, son 4 ildə sosial sahədə islahatların tərkib hissəsi kimi, minimum əməkhaqqı 2,7 dəfə artırılaraq 130 manatdan 345 manata, minimum pensiya 2,5 dəfə artırılaraq 110 manatdan 280 manata çatdırılıb. Ümumilikdə bu il sosial ödənişlərdə yeni artımlar üçün əlavə 750 milyon manat vəsait nəzərdə tutulub. Həmin artımlar 1,9 milyon vətəndaşı əhatə edəcək.
Ramil QULİYEV
