Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin artımı bu gün hökumətin xüsusi diqqqət mərkəzinə yer alır. Bu istqamətdə genişmiqyaslı addımlar da atılıb. Amma proseslərin inkişaf axarı bu işdə bankların hələ də müəyyən çətinliklər yaratdığını göstərir. Məsələn, bankların pos-terminallara görə yüksək xidmət haqqı nağdsız ödənişlrin miqyasının genişləndirilməsində ciddi əngəl olaraq qalır.
Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, ölkədə bank sistemi üzrə dövriyyədə olan ödəniş kartlarının sayı ötən ilin noyabr ayının sonunda əvvəlki aya nisbətən 152 min ədəd artaraq 13 milyon 132 min ədəd təşkil edib. Beləliklə, keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə bu göstərici 20,9 faiz artıb. Ödəniş kartlarında artım debet kartları üzrə 20,1 faiz, kredit kartları üzrə 26,6 faiz olub. Ötən ilin müvafiq dövrünə nəzərən əməkhaqqı kartlarının sayı 186 min, kredit kartları 364 min, digər kartlar isə 1,7 milyon ədəd artıb. Ödəniş kartlarının artması nağdsız ödənişlərin həcminə müsbət təsir göstərib. Belə ödənişlərin artımı üçün Azərbaycanda bu ildən nağdsız əməliyyatların stimullaşdırılması məqsədilə nağdsız ödənilən ƏDV-nin 17,5%-i geri qaytarılacaq. Bu, prezident İlham Əliyev təsdiq etdiyi, Vergi Məcəlləsinə təklif edilən əlavə və dəyişikliklərdə öz əksini tapıb. Dəyişikliyə əsasən, nağdsız əməliyyatlara görə ƏDV-nin geri ödənilən hissəsi 15%-dən 17,5%-ə qaldırılıb, nağd əməliyyatlara görə ƏDV-nin geri ödənilən hissəsi isə 10%-dən 5%-ə endirilib. İşğaldan azad olunan ərazilərimizdə nağdsız ödəniş edən vətəndaşlarımız üçün isə ƏDV-nin 30%-i geri qaytarılacaq. Bütövlükdə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yanvarın 1-dən etibarən 10 illik genişmiqyaslı güzəştlərin tətbiqinə start verilib. Bu isə o deməkdir ki, plastik kartdan istifadə edərək ödəniş edən vətəndaşlara bu ildən etibarən daha çox vəsait geri qaytarılacaq. Bu baxımdan nağdlı deyil, nağdsiz ödəniş daha məqsədəuyğun və eləcə də iqtisadiyyatın leqallaşması baxımından çox vacibdir. “ƏDV-ni geri al” mexanizmində əsas məqsəd də məhz vətəndaşlarda plastik kartlardan istifadə vərdişlərinin genişləndirilməsi və institutsional olaraq nağdlı hesablaşmaların minimumlaşdırılmasıdır. Bu, iqtisadiyyatın ağardılması və islahatlarının dərinləşdirilməsi baxımından vacib idi. Bütövlükdə, bu ildə də Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliklər stimullaşdırıcı xarakter daşıyır və real sektorun da bu imkanlardan faydalanmasına imkan yaradacaq. Rəsmi qurumların bildirdiyinə görə, bununla nağdsız ödənişlərin və şəffaflığın artırılmasını təmin etmək niyyətindədirlər. Bu fonda Mərkəzi Bankdan bildirilib ki, 2022-ci ilin noyabrında ölkədaxili nağdsız əməliyyatların həcmi 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 1.9 dəfə artıb: “2022-ci ilin noyabr ayı ərzində kartlar vasitəsilə həyata keçirilən nağdsız ödənişlərin həcmi 2 milyard 524 milyon manat təşkil edib. Nağdsız ödənişlərin 1 milyard 908 milyon manatı elektron ticarətin payına düşüb. Qalan məbləğin 613 milyon manatı pos-terminallar, 2.4 milyon manatı isə özünəxidmət terminalları vasitəsilə gerçəkləşdirilib”. Qurumun məlumatına görə, noyabrda ödəniş kartlarından nağdsız hesablaşmaların həcmi ölkədaxili ümumi kart əməliyyatlarının 47.4 faizini təşkil edib: “Keçən ilin noyabr ayının sonu ilə müqayisədə bankomatların sayı 3.2 faiz, pos-terminallar isə 27 faiz artıb”. Amma ölkədə bəzi topdansatış mərkəzlərində və bir sıra balaca mağazalarda hələ də nağdsız alış-veriş üçün pos-terminallar yoxdur. Halbuki, hökumət nağdsız ödənişlərin artmasında maraqlıdır. Bunun üçün Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarı var ki, mərhələ-mərhələ hansı ticarət obyektləri pos-terminallara keçməlidir. Məsələn, səyyar obyektlər keçən ilin sentyabrına qədər artıq nağdsız ödəniş sisteminə keçməli idi. Ancaq obyektlər bunda maraqlı deyil. Çünki pos-terminalların xidmət haqqı çox yüksəkdir. Banklar hər nağdsız ödənişdən təqribən 2 faizi pos-terminallara görə alır və beləliklə sahibkarlar 2 faiz ziyana düşür, ona görə də nağd satışa can atır.
Bundan başqa, pos-terminallara görə banklarda üç aylıq depozit tələb edirlər. Bu fonda, hətta topdansatış məntəqələrinin bir çoxu nağdsız ödənişlər sisteminə tam keçməyib. Vətəndaşa mənzilini təmir etdirən zaman aldığı tikinti materiallarına görə əksər vaxtlarda bazarlarda heç bir faktura, qəbz verilmir və nağd satış olur. Belə materialların qiyməti kifayət qədər aşağıdır, nəinki mağazalardan nağdsız alan zaman. Vətəndaş ona görə malları bazardan alır. Bu fonda hökumətin bu məsələyə də diqqət etməsi olduqca mühümdür. O da bəllidir ki, elektron ödənişlər əhaliyə vaxta qənaət imkanı yaradır, nağd pul daşınmasının yaratdığı təhlükələrdən qoruyur, ticarət və xidmət obyeklərinə də saxta pullarla hesablaşmaların qarşısını alır. Eyni zamanda, vətəndaşların dövlət qurumlarına ödədiyi müxtəlif xidmət haqlarının hesabatlılığını təmin edir, şəffaflığa zəmanət verir. Bütün bu sistem sayəsində vergidən yayınmanın qarşısı alınır və büdcəyə daha çox vəsait toplanır, ölkə iqtisadiyyatında maliyyə intizamı güclənir. Nağdsız hesablaşmaların iqtisadi dövriyyədə xüsusi çəkisinin artması biznes əməliyyatlarının şəffaflaşmasını və dövlət gəlirlərinin artmasını şərtləndirir ki, bu da nəticə etibarilə büdcənin maliyyə imkanlarını artırır və sosial sektorun maliyyələşdirilməsi ilə bağlı əlavə mənbələr yaranmış olur. Lakin qeyd edildiyi kimi, son illərdə nağdsız ödənişlərlə bağlı aparılan tədbirlərə baxmayaraq, bəzi sahələrdə yenə də nağd ödəmələr qalır, vergidən yayınma halları baş verir. Bunun əsas səbəblərindən biri də məhz bankların pos-terminallarla bağlı təyin etdiyi yüksək xidmət haqqıdır.
Ramil QULİYEV
