Bu ilin yanvar-noyabr aylarında Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsinin dəyəri ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 62,9% artaraq 49,22 milyard ABŞ dolları, o cümlədən, ixracının dəyəri 83,5% artaraq 36,34 milyard ABŞ dolları təşkil edib. Bu məlumatlar iqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov tərəfindən səsləndirilib.
Nazir qeyd edib ki, bu artımlar xarici ticarət əlaqələrinin daha da genişləndirilməsi və biznes əlaqələrinin təşviqi nəticəsində baş verib. Dövlət Gömrük Komitəsinin açıqladığı statistik göstəricilər nazirin səsləndirdiyi rəqəmləri təsdiqləyir. Özü də burada bir mühüm məqama da xüsusi diqqət etmək lazım gəlir. Məsələ burasındadır ki, son bir ildə Azərbaycanın ticarət əlaqəsi qurduğu ölkələr sayca artmayıb, əksinə, azalıb. 2021-ci ilin ilk 11 ayında Azərbaycan 186 ölkə ilə xarici ticarət əlaqəsi qurmuş, başqa sözlə, ixrac-idxal əməliyyatları aparmışdı. Bu ilin ilk 11 ayında Azərbaycanın ticarət əlaqəsi qurduğu ölkələrin sayı 184-ə enib. Həmin müddətdə xarici ticarət iştirakçılarının da sayı azalıb. Əgər 2021-ci ildə elə iştirakçılarının sayı 59 min 826 olmuşdusa, 2022-ci ildə həmin göstərici 53 minə çatıb. Azalma, əsasən, xarici ticarətə qatılan fiziki şəxslərin hesabına baş verib. Ötən il 51 min 302 fiziki şəxs xarici ticarət iştirakçısı olmuşdusa, bu il həmin göstərici 43 min 917 nəfərə enib. Başqa deyimlə, 7 min nəfərdən çox azalıb. Əvəzində xarici ticarət iştirakçısı olan hüquqi şəxslərin sayı artıb. Eyni müddətdə xarici ticarət iştirakçısı olan şirkətlərin sayı 8 min 524-dən 9 min 166-ya yüksəlib. Gömrük statistikasına dair rəqəmlərdən aydın olur ki, ötən ilin 11 ayında Azərbaycanın toplam ixracı 19.8 milyard dollar olub. Bu ilin həmin dövründə ixrac göstəricisi 36.3 milyard dollardır. Deməli, bir il içində ölkənin ixracı 16.5 milyard dollar çoxalıb. Bu müddətdə Azərbaycanın neft-qaz ixracının dəyəri də 17.4 milyard dollardan 33.6 milyard dollara yüksələrək 16.2 milyard dollar artıb. Beləliklə, son bir il ərzində dünya enerji bazarlarında yaranan vəziyyət Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsinin artmasına əsaslı surətdə təsir edib. Hələ 2022-ci ilin birinci yarısı ilə bağlı göstəricilər açıqlanarkən bildirilmişdi ki, ilk yarımildə “Azeri Light” markalı neftin bir barrelinin orta illik qiyməti 2021-ci ilin birinci yarısına nisbətən 68 faiz çox olub və 110 dollar səviyyəsində qərarlaşıb. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu il dünya bazarlarında təbii qaz qiymətləri də kəskin artıb. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin baş verməsi və Avropanın Rusiyadan qaz asılılığı bu artımın əsas səbəbidir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarından da aydın olur ki, neft-qaz sənayesi üzrə qiymət indeksləri cari ilin oktyabrında ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 161 faiz, bu ilin yanvar-oktyabr aylarında isə keçən ilin həmin dövrü ilə müqayisədə 234 faiz artıb. Son bir ildə enerji gəlirlərinin özünün daxilində maraqlı dəyişikliklər var. Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin formalaşmasında, ənənəvi olaraq, neft-qaz sektoru həlledici rol oynasa da, bu sektorun əsas gəliri neft ixracı hesabına formalaşırdı. Ancaq 2022-ci ildə enerji gəlirlərinin tərkibində təbii qaz satışından əldə edilən gəlirlərin payı kəskin artıb. Artıq neft və qaz satışından əldə edilən gəlirlər, az qala, bərabərləşəcək həddədir. Rəsmi rəqəmlərə görə, 2021-ci ilin ilk 11 ayında Azərbaycanın ixracında xam neft satışından gəlirlərin ixracda payı 62 faiz idi. Həmin dövrdə təbii qaz satışı ixracın 23 faizini aşmırdı. Bu ilsə təbii qaz gəlirlərinin ixracda payı iki dəfəyə yaxın artıb. Ölkənin ixrac gəlirlərinin 41 faizi məhz təbii qaz satışından əldə edilib. Neft gəlirlərinin ixracda payı isə son bir ildə 62 faizdən 50 faizə geriləyib. Azərbaycanın ixracının neft-qaz sənayesi hesabına artımı fonunda ixrac coğrafiyası ilə bağlı göstəricilərdə də öz əksini tapır. Enerji resurslarının əsas alıcısı olan Avropa ölkələrinin ixracdakı payında ciddi artım baş verib. Ötən ilin 11 ayında Avropa İttifaqı ölkələrinin Azərbaycanın ixracında payı 58 faiz idisə, bu il həmin göstərici 67 faizdir. Eyni dövrdə MDB ölkələrinin ixracdakı payı 8 faizdən 4 faizə enib.
Enerji ilə yanaşı, qeyri-neft sektoru üzrə də artımalar qeydə alınır. Mikayıl Cabbarov qeyd edir ki, bu il ilk dəfə Azərbaycanın qeyri-neft ixracının illik dəyəri 3 milyard ABŞ dollarını ötəcək: “Koronavirus” pandemiyasından sonra müsbət dinamikaya nail olmuşuq. Ölkə iqtisadiyyatı keçən il 5,4 % artıb, bu il oxşar rəqəmlərlə 4,8 % olub. Bu il 15 milyard manatdan çox vergi mədaxilini dekabrın 15-nə təmin etmişik”. Hesablamalar göstərir ki, son 1 il ərzində qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 2 milyard 360 milyon dollardan 2 milyard 517 milyon dollara yüksəlib və bir il ərzində artım 157 milyon dollar və ya 7 faiz olub. Rusiyanın “Qazprombank”ı bildirir ki, Azərbaycanın enerji, eləcə də qeyri-neft-qaz ixracının artması yerli bazarda daha çox xarici valyuta təklifini təmin edir, manata daha az təzyiq göstərilməsinə səbəb olur. Qurumun bildirdiyinə görə, bunu Azərbaycanın Dövlət Neft Fondunun həftəlik hərraclarında satışın aşağı həcmdə olması göstərir: “Azərbaycanın valyuta bazarında vəziyyət sabitdir və Neft Fondutərəfindən keçirilən hərraclarda xarici valyuta satışının həcmi orta olaraq qalır. “Azərbaycan: Xarici risklər fonunda iqtisadiyyatın regional əhəmiyyəti” adlı hesabatımızda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan xarici geosiyasi risqlərin kəskinləşməsi fonunda yüksək karbohidrogen qiymətlərinin benefisiarıdır. OPEC+ razılaşmasına əməl olunması, karbohidrogenlərə qlobal tələbatın bərpası və Çində karantin məhdudiyyətlərinin yumşaldılması fonunda ilin əvvəlindən “Brent” markalı neftin 1 barrelinin orta qiyməti 100 ABŞ dollarına yaxınlaşıb”.
Ramil QULİYEV
