Məlumdur ki, dünya iqtisadiyyatı 2022-ci ilə böyük ümidlərlə başlamışdı. Öncəki illərdə pandemiya üzündən qlobal iqtisadiyyat ciddi çətinliklər yaşamışdı. Artıq bütün dünyada pandemiyadan sonra yumşalmaların iqtisadi fəaliyyəti canlandırması gözlənirdi.
Bir çox sahədə məhdudiyyətlər qaldırıldığından proqnozlar özünü doğrultsa da, başlanan Rusiya-Ukrayna savaşı fonunda ilboyu kəskinləşən inflyasiya bütün dünyada ciddi problem olaraq qalmağa davam etdi.
Azərbaycan iqtisadiyyatında da bahalaşmanı 2022-ci ilin əsas iqtisadi mövzusu saymaq olar. Rəsmi rəqəmlərə görə, il ərzində qeydə alınan inflyasiya 13.8 faiz olub. Bu, 2008-ci ildən bəri (20.8 faiz) Azərbaycanda qeydə alınan ən yüksək göstəricidir. Sırf ərzaq inflyasiyasına baxanda qiymət artımlarının daha kəskin olduğu gözə çarpır. Statistika Komitəsinin məlumatına görə, Azərbaycanda ərzaq məhsulları son bir ildə düz 21 faiz bahalaşıb. Əhali xərclərinin 60 faizə yaxınını azuqəyə sərf edib. Bu baxımdan aydın olur ki, il ərzində qiymət artımları əhalinin rifahına ciddi təsir göstərib. İndi əsas məsələ növbəti il ərzində inflyasiya göstəricilərinin aşağı salınması, xüsusən də ərzaq qiymətlərində artımın qarşısnın alınmasıdır. Azərbaycan Mərkəzi Bankı bu xüsusda artıq gələn müəyyən naiyyətlərin olacağını bildirir. Məsələ burasındadır ki, son təhlillər inflyasiyanı artıran və azaldan amillər arasında tədricən balansın yarandığını göstərir. Baş bank bununla bağlı qeyd edir: “Dünya ərzaq qiymətlərində azalma və bunun təsiri ilə tərəfdaş ölkələrdə inflyasiya təzyiqlərinin nisbətən səngiməsi inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərə bilər. Qlobal iqtisadiyyatda aktivliyin azalması və əksər ölkələrdə pul siyasətinin sərtləşməsi də bu prosesə dəstək verir. Bununla belə, resessiya ehtimalının reallaşması bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin xarici balansında əhəmiyyətli dəyişiklik yarada bilər. Daxili inflyasiya risklərinə ilk növbədə məcmu tələbin izafi genişlənməsi aiddir. Artan xərclərin inflyasiyaya transformasiyasını məhdudlaşdırmaq üçün fiskal və monetar siyasətlər arasında effektiv koordinasiya davam etdiriləcək, dayanıqlı məcmu tələb və təklif balansının yaradılması üçün zəruri qərarlar veriləcək. Mərkəzi Bank inflyasiya hədəf diapazonuna daxil olanadək məcmu tələbin izafi genişlənməsini məhdudlaşdıracaq monetar şəraitin yaradılmasını təmin edəcək. Pul siyasəti və faiz dəhlizi ilə bağlı növbəti qərarlar inflyasiya mühitində müşahidə olunan amillər və bu amillər üzrə gözlənilən dəyişikliklərin miqyasından asılı olaraq veriləcək. Pul siyasətinin yeni əməliyyat çərçivəsinin maliyyə sektorunda faizlərə təsir imkanlarından asılı olaraq faiz dəhlizinin eninin bundan sonra da daraldılması nəzərdən keçiriləcək”.
Asiya İnkişaf Bankı bildirir ki, Azərbaycanın enerji gəlirlərinin artması gələn ildə də davam edəcək və bu hal inflyasiyanın azalmasına təsir edəcək. Çünki bu halda manat sabit mövqeyini qoruyacaq və nəticədə inflyasiya göstəricilərinin yüksəlməsinin qarşısı alınacaq. Bank qeyd edir ki, Azərbaycanda ən azı 2026-cı ilə qədər milli valyutanın ABŞ dollarına bağlılığının saxlanacağı gözlənilir, çünki manata təzyiq xeyli azalacaq, Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə xarici valyutaya tələbi qarşılamaq üçün kifayət edəcək. Xatırladaq ki, Azərbaycanın ixrac gəlirlərinin mühüm hissəsi neft və qazdan əldə edilir. Ölkənin büdcə gəlirlərinin tən yarısı birbaşa Neft Fondundan transferlər hesabına oluşur. Bu baxımdan, dünya bazarlarında enerji qiymətləri Azərbaycanın büdcə gəlirləri baxımından da çox önəmlidir. 2022-ci il boyunca baş verən geosiyasi hadisələr enerji qiymətlərinin hökumətin gözləntilərini də aşmasına səbəb oldu. Bu ilin büdcəsi qəbul edilərkən il ərzində büdcədə neftin bir bareli 50 dollardan hesablanmışdı. Ancaq ilin böyük bir hissəsində neftin qiyməti 100 dolları aşdı. Elə bu üzdən ilin ortasında Azərbaycanda büdcəyə yenidən baxılaraq dəyişikliklər edildi. Yeni büdcədə neftin bir barrelinin qiyməti artıq 85 dollardan hesablandı. Bu baxımdan, ilin ortasında büdcəyə yenidən baxılması və yeni büdcənin qəbulu Azərbaycanda 2022-ci ilin əsas iqtisadi olaylarından biri sayıla bilər. Azərbaycanda enerji məsələləri ilə bağlı 2022-ci ildə baş verən digər bir vacib məsələ təbii qaz gəlirlərinin kəskin artmasıdır. Öncəki illərdə ölkənin enerji gəlirlərinin əsas bölümü neftdən, daha kiçik hissəsi isə təbii qazdan gəlirdi. Məsələn, 2019-cu ildə Azərbaycanın toplam ixrac gəlirlərinin cəmi 12 faizi təbii qaz gəlirlərindən ibarət idi. 2022-ci ilin 11 ayında isə təbii qaz ixracı toplam ixracın 41 faizinə yüksəlmişdi. Təbii qaz ixracından gəlirlərin artması bir neçə amilə bağlıdır. Bunlardan biri son illər yeni kəmərlərin işə düşməsidir. İnfrastruktur imkanlarının artması ixrac edilən təbii qazın da həcmini artırıb. Digər tərəfdən, 2022-ci ilin əvvəlində Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü də bu məsələdə rol oynayıb. Avropanın Rusiyadan təbii qaz asılılığı Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar fonunda risk amilinə çevrilib. Bu da dünya bazarlarında təbii qazın qiymətləri kəskin artırıb. Bunlar fonunda gələn il ərzində də enerji məhsularının yüksək qiyməti Azərbaycanın iqtisadi manevr imkanlarını artıracaq.
Ramil QULİYEV
