Rusiya-Ukrayna savaşının nəticələri və məlum sanksiyalar səbəbindən Şimal Dəhlizinin əhəmiyyətini itirməsi, dünyanın diqqətinin Orta Dəhlizə (Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) yönəlməsi artıq məlum həqiqətdir. Çünki Şimal Dəhlizi Rusiya ərazisindən keçdiyi üçün Qərb ölkələri bundan imtina edir. Qərblə ticarət aparan Çin də məcbur qalıb digər marşrutlardan istifadə etməli olur. Bu fonda da diqqət Orta Dəhliz üzərində cəmlənir.
Hazırda altı ölkə Orta Dəhliz üçün vahid strategiya hazırlayır. Bu ölkələrə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Gürcüstan, Türkmənistan və Özbəkistan daxildir. Beynəlxalq ekspertlərin proqnozuna əsasən, yaxın 10 ildə Asiya ilə Avropa qitələri arasındaki ticarət dövriyyəsinin həcmi 650-700 milyard dollara çatacaq. Bu həcmin müəyyən hissəsi Azərbaycan üzərindən daşınsa, ölkəmiz milyardlarla dollar gəlir əldə edəcək. Amma ən əsası, Azərbaycan qitələr arasındakı nəqliyyat dəhlizlərinin mərkəzinə çevriləcək. Orta Dəhlizin marşrutuna baxsaq, bunu açıq görmək olar. Həmin dəhlizin marştutu belədir: Çin-Qazaxıstan-Xəzər dənizi-Azərbaycan-Gürcüstan-Türkiyə-Qara dəniz-Avropa. Artıq bəllidir ki, Çinin ildən-ilə böyüyən iqtisadiyyatı, istehsal potensialı, nəhəng insan resursu və digər amillər gələcəkdə onu dünyanın bir nömrəli böyük iqtisadi qüdrətə malik dövlətinə çevirəcək. Bu gün təkcə Çinlə Avropa arasındakı ticarət dövriyyəsinin həcmi 450-500 milyard dollar arasındadır. Yüklərin Çinin cənubundakı limanlardan Avropaya göndərilməsi və əks istiqamətdə daşınması çox vaxt aparmaqla yanaşı, həm də baha başa gəlir. Gəmilər Süveyş kanalı və Cəbəllüttariq boğazından keçərək Avropaya gedir. Demək olar ki, bu gəmilər dünyanın yarısını dolanaraq yükləri mənzil başına olduqca gec çatdırır və onlarla gömrük rəsmləşdirilməsi, eləcə də milyonlarla dollar rüsum və tranzit haqqı ödəmək məcburiyyətində qalır. Bu halda təhlükəsizlik məsələlərini də nəzərə alsaq, Orta Dəhlizin nə qədər əhəmiyyətli olduğunu görərik. Orta Asiya respublikalarının, Türkiyə və Şərqi Avropa dövlətlərinin də bu layihəyə maraq göstərmələri təsadüfi xarakter daşımır. Bakıda, ADA Universitetində “Orta Dəhliz boyunca: geosiyasət, təhlükəsizlik və iqtisadiyyat” mövzusunda beynəlxalq konfransda çıxış edən prezident İlham Əliyev bu məsələ barədə fikirlərini belə ifadə edib: “Bizim nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin nisbətən yeni elementi olan dəniz ticarət limanımız 15 milyon tondan 25 milyon tona qədər genişləndiriləcək. Çünki buna zərurət var, çünki dünyada yeni geosiyasi vəziyyət mövcuddur və Azərbaycandan daha çox yüklərin daşınmasına zərurət var. Həmçinin biz hava limanları layihələrinin tamamlanması prosesindəyik. Laçın hava limanı hazır olandan sonra, - hansı ki, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə üçüncü hava limanı olacaq, - Azərbaycanda beynəlxalq hava limanlarının sayı doqquza çatacaq. Əlbəttə ki, bu, təkcə sərnişin daşımaları üçün yox, həm də yük daşımaları üçündür. Beləliklə, biz Azərbaycan ərazisindən yükdaşımaların sürətlə artmasını gözləyirik və buna hazırıq”.
Artıq məlum həqiqətdir ki, bu marşrutun Azərbaycandan keçməsi iqtisadi inkişafa böyük təkan verəcək. Amma bu marşruta digər ölkələrin də qoşulmaq niyyəti Azərbaycana əlavə üstünlüklər yaradır. Bu fonda Avropada ictimai rəyin formalaşmasında aparıcı mənbələrdən sayılan “Modern Diplomacy” media platformasında “Niyə İsrail Orta Dəhlizi dəstəkləməlidir?” sərlövhəli məqalə xüsusi diqqət cəlb edir. İsrailin sabiq rabitə, peyk və kibertəhlükəsizlik naziri, İqtisadi Sülh Mərkəzinin prezidenti Ayub Kara tərəfindən qələmə alınan məqalədə qeyd edilir ki, Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Qazaxıstan hökumətləri bu ilin əvvəlində regionda nəqliyyat imkanlarını yaxşılaşdırmaq üçün bəyanat imzalayıblar: Bunun ardınca adıçəkilən ölkələrin Xarici İşlər və Nəqliyyat nazirlikləri regionda sürətləndirilmiş nəqliyyat marşrutlarının yaradılması zərurəti barədə qərar qəbul ediblər. Belə ki, bu marşruta Çini Avropa ilə birləşdirəcək dəmir yolu, yük və bərə sistemi - Orta Dəhliz daxil olacaq. İsrail Orta Dəhlizin yaradılmasını dəstəkləməlidir. Çünki bu marşrut İsrail, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və regionun digər ölkələrini əhatə edəcək şəkildə genişləndirilərsə, öz növbəsində “İbrahim sazişləri”ni gücləndirməyə kömək edəcək”. Onun fikrincə, bu, Tehrandakı mollalara qarşı mübarizəyə kömək etməklə yanaşı, türk dövlətləri, İsrail və ərəb dünyası arasında daha möhkəm əlaqələri təmin edəcək. Müəllif son nəticədə marşrutun Çin, türk dövlətləri, İsrail və ərəb ölkələri arasında ticarətin böyük ölçüdə genişlənməsinə yardımçı olacağına əminliyini ifadə edib. Həmçinin qeyd olunub ki, Avropadan Türkiyəyə istiqamətlənən qatarlar oradan Hayfaya, Hayfadan İordaniyaya, Səudiyyə Ərəbistanına və daha sonra Körfəz ölkələrinə və əks istiqamətdə hərəkət edə bilər. İsrailli politoloq əmindir ki, bundan sonra Səudiyyə Ərəbistanı və İsrail Osmanlı hakimiyyəti dövründə mövcud olmuş Hicaz dəmir yoluna bənzər yolun inşası barədə razılaşa bilər. Belə ki, hicazlılar sözügedən keçmişin təkrarlanmasını arzulayırlar. Məqalənin sonunda müəllif bütün bunların “İbrahim sazişləri”nin bir hissəsi kimi gələcəkdə gerçəkləşəcəyinə böyük inamını da ifadə edib. Xatırladaq ki, 2020-ci ildə ABŞ-ın o vaxtkı prezidenti Donald Tramp hökumətinin vasitəçiliyi ilə İsrail Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə “İbrahim sazişləri” adlanan razılaşma bağlayıb. Bu, birgə əməkdaşlığın inkişafını nəzərdə tutur.
Samirə SƏFƏROVA
