Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji resurslarının və digər məhsularının ixracında Azərbaycanın tranzit ölkə kimi rolu getdikcə artır. Məsələn, Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (TBNM) üzrə Aktau limanı vasitəsilə daşınan yüklərin həcmi bu ilin yanvar-oktyabr aylarında 66 % artıb.
“Qazaxıstan Temir Yol” şirkətinin Mətbuat Xidməti bu xüsusda bildirir ki, 2022-ci ilin ilk 10 ayı ərzində Aktau dəniz limanı vasitəsilə 3,2 milyon ton yük daşınıb və bu da ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 7% çoxdur: “Bu həcmin 1,9 milyon tondan çoxu (+7%) neft, 385 min tonu taxıl olub. Konteyner yüklərin yükboşaltma həcmi 17% artıb. TBNM marşrutu üzrə Aktau limanı vasitəsilə daşımaların həcmi ötən illə müqayisədə 66% artıb”.
Qeyd edək ki, Aktau dəniz limanı Qazaxıstan, İran, Azərbaycan, Rusiya və Türkiyəni birləşdirən nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. Təhlillər göstərir ki, TBNM vasitəsilə Qazaxıstan məhsullarının ixracı 10 ay ərzində 6,5 dəfə artıb. Qazaxıstan Ticarət və İnteqrasiya Nazirliyi bildirir ki, Astana Rusiya vasitəsilə metal ixracını azaldıb, TBNM ilə daha çox metal tədarük etməyə başlayıb.Eyni zamanda, ölkə Rusiya vasitəsilə daha az qara və əlvan metallar, kimyəvi preparatlar, soda, kimyəvi və mineral gübrələr daşıyır: “Qara və əlvan metallar TBNM marşrutuna, həmçinin Çin, Özbəkistan və Əfqanıstan istiqamətinə yönəldilib. Amma Ukrayna istiqamətində də kimyəvi preparatlar və soda, həmçinin kimyəvi və mineral gübrələrin daşınması dayandırılıb. Bununla bağlı istiqamət dəyişiliyi baş verməyib”. Onu da qeyd edək ki, Qazaxıstanın Energetika Nazirliyi “KazMunayQaz” şirkəti ilə birgə hazırda Azərbaycan istiqamətində neft nəqli üçün üç marşrut - Aktau-Bakı-Tiflis-Ceyhan, Aktau-Bakı-Supsa və Aktau-Bakı-Batumi marşrutunu nəzərdən keçirir. Nazirlik bu xüsusda bildirir: “Hazırda neftin ixrac istiqamətləri üzrə nəqli üçün əlavə marşrutlar hazırlanır. Həmçinin Azərbaycan tərəfi ilə nəql məsələləri ilə bağlı danışıqlar aparılır, bu istiqamətdə işlər davam etdirilir. Hazırda Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu Qazaxıstan yükgöndərənləri üçün ixrac baxımından neftin nəqlində ən sərfəli marşrutdur. Əlavə marşrutların inkişafının nəzərdən keçirilməsi, onların potensialından, iqtisadi məqsədəuyğunluğundan və digər əlaqədar, o cümlədən texniki amillərdən, eləcə də Qazaxıstanda neft hasilatının artımından asılıdır”.Bundan əvvəl də “KazMunayQaz”ın idarə heyətinin sədrinin iqtisadiyyat və maliyyə üzrə müavini Dauren Karabayev Qazaxıstan neftini Azərbaycan ərazisindən nəqli ilə bağlı danışıqlar apardığını söyləmişdi. O qeyd etmişdi ki, Azərbaycanın iki neft kəməri var: Bakı-Tiflis-Ceyhan və Bakı-Supsa və onlardan potensial olaraq Qazaxıstan neftinin nəqli üçün istifadə oluna bilər. Hazırda istismar olunmayan Bakı-Supsa kəmərinin gücü ildə 7 milyon ton neftdən artıqdır. Qazaxıstanla yanaşı, Türkmənistan üçün də Azərbaycanın tranzit imkanları olduqca cəlbedicidir. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “Vestnik Kavkaza” portalı ilk olaraq diqqəti ona yönəldir ki, yaxın günlərdə Türkiyə-Azərbaycan-Türkmənistan sammitinin keçirilməsi planlaşdırılır: “Sammitin keçirilmə yeri kimi Türkmənbaşı şəhərindəki “Avaza” milli turizm zonası seçilib. İki prezident - İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkmənistana gələcəklər, buna görə hazırlıqlar fəal şəkildə aparılır. Bu, əlamətdar sammit olacaq, belə ki, bu formatda ilk üçtərəfli görüş 2015-ci ildə baş tutub və müxtəlif səbəblərdən daha sonra təxirə salınıb. Ərdoğanın Azərbaycan və Türkmənistan liderləri ilə müzakirə etmək niyyətində olduğu ən aktual məsələlərdən biri də Türkiyədə böyük qaz qovşağının yaradılmasıdır. Onun vasitəsilə Rusiya Qara dəniz regionuna və Türkiyəyə qaz tranzitini artıra bilər. Bu təşəbbüs oktyabrda Rusiya Prezidenti Vladimir Putin tərəfindən irəli sürülüb.
İlin sonunadək tərəflər “yol xəritəsi” barədə qərar qəbul etmək niyyətindədir, layihə üzrə işlərin başlanması gələn ilin əvvəlinə planlaşdırılır. Ankarada Ərdoğan və Türkmənistan baş nazirinin müavini, xarici işlər naziri Rəşid Meredov qarşıdan gələn sammitə hazırlığı müzakirə ediblər. Amma görüş mətbuata qapalı olduğundan təfərrüat azdır. Türkiyə XİN rəhbəri Mövlud Çavuşoğlu türkmən həmkarı ilə danışıqlardan sonra gələn ilin əvvəlində Türkmənistan prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun Türkiyəyə səfər edəcəyini açıqlayıb. Bu gnlərdə Çavuşoğlu ilə Meredov arasında daha bir telefon danışığı baş tutub və söhbət zamanı Azərbaycan, Türkiyə və Türkmənistan sammitinə hazırlıq yenidən müzakirə olunub. Çavuşoğlu Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovla da telefonla yaxınlaşan sammiti müzakirə edib. Yüksək səviyyəli görüşə hazırlıq çərçivəsində ölkələrin xarici işlər, nəqliyyat və energetika nazirlərinin görüşləri də keçirilir, görüş zamanı imzalanması planlaşdırılan sənədlər üzərində iş aparılır. Artıq məlum olub ki, Bayramov dekabrın 5-də Moskvaya işgüzar səfərə gedəcək və orada Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovla görüşəcək. Türkmənistanın XİN rəhbəri Rəşid Meredov da iqtisadi əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası Rusiya-Türkmən komissiyasının iclasında iştirak etmək, Lavrovla danışıqlar aparmaq üçün dekabrın 6-da Moskvaya gələcək. Xarici işlər nazirləri arasında açıqlanan danışıqların gündəliyinə regional məsələlərin baxılması daxil olduğundan, çox güman ki, Azərbaycan, Türkmənistan və Türkiyə liderlərinin sammiti də üç ölkənin hər birinin Rusiya ilə əməkdaşlığı kontekstində müzakirə olunacaq. Rusiya Sənayeçilər və Sahibkarlar İttifaqının idarə heyətinin büro üzvü Vahid Ələkbərov Rusiya neft-qaz şirkətləri Azərbaycan və Türkmənistanda dost ölkələr kimi inkişaf etmək imkanı əldə edə bilərlər. Rusiyanın “LUKoil” şirkəti Xəzər dənizində “Dostluğ”un (Azərbaycan-Türkmənistan birgə qaz layihəsi) operatoru olmaqda maraqlı olduğunu bildirib. Bu məlumatı Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov təsdiqləyib. Bütün tərəflər bu cür əməkdaşlıqdan faydalanacaqlar, çünki “LUKoil”un artıq Xəzər dənizinin şelfinin işlənməsi təcrübəsi və lazımi infrastruktur var. 2021-ci ildə “Dostluq” yatağının karbohidrogen ehtiyatlarının kəşfiyyatı və işlənməsi məsələsində Azərbaycan və Türkmənistan arasında yaranmış fikir ayrılıqları aradan qaldırıldıqdan sonra “LUKoil”un layihəyə qayıtması məntiqli görünür”. Bununla yanaşı, hesab edilir ki, hadisələrin indiki inkişaf axarı Rusiyanın türkmən qazının Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, buradan da Türkiyəyə çatdırılmasına razılıq verməsini istisna etmir. Bu da Azərbaycana yeni mühüm dividendlər vəd edir.
Ramil QULİYEV
