Dünya iqtisadiyyatında real vəziyyət bir çox ölkələrin böhran təhlükəsi ilə üzləşməkdə olduğunu göstərir. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) bildirir ki, ABŞ, Avropa, Çin kimi böyük iqtisadiyyata malik ölkələr gələn il resessiya ilə üzləşə bilər. Qurum bu vəziyyətin qlobal ümumi daxili məhsulun (ÜDM) artım səviyyəsinə mənfi təsir edəcəyini proqnozlaşdırır.
Baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir. Lakin real vəziyyətin təhlili göstərir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı bu və gələn il ərzində də ciddi artım nümayiş etditəcək. Buna təsir edəcək əsas məqamlardan biri yüksək enerji qiymətləri olacaq. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin icraçı direktoru Fatih Birol bu xüsusda qeyd edir ki, enerji resurslarının qiymətlərinin artması 2022-ci ildə neft və təbii qaz istehsalçılarına 2 trilyon dollar həcmində misli görünməmiş mənfəət gətirəcək və bununla onların ümumi gəlirləri rekord həddə - 4 trilyon dollara çatacaq: “Mövcud vəziyyət neft-qaz sektoruna təmiz enerjiyə keçidə ciddi münasibət göstərmək üçün həlledici imkan yaradır. Lakin neft və təbii qaz sənayesi enerji transformasiyasına hələ də cüzi vəsait xərcləyir. Belə ki, təmiz enerji xərcləri neft və təbii qaz şirkətlərinin ümumi kapital xərclərinin orta hesabla, təxminən, cəmi 5 %-ni təşkil edir. Bu, 2019-cu illə müqayisədə 1 % çoxdur, lakin hələ də çox azdır”. Onun sözlərinə görə, hazırkı qlobal enerji böhranı xüsusilə qarşıdan gələn qışda böyük problemlər yaradacaq. Enerji məhsullarının yüksək qiyməti digər hasilatçılar kimi hazırda Azərbaycana böyük vəsait qazandırır. Bunu xarici ticarət dövriyyəsinə nəzər salmaqla da görmək olar. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatları göstərir ki, cari ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycan xarici ölkələrlə 46 milyard 299 milyon dollar dəyərində ticarət əməliyyatı aparıb. Bu, ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 76,8 % çoxdur. 10 aylıq xarici ticarət dövriyyəsinin 34 milyard 711 milyon dolları ixracın, 11 milyard 588 milyon dolları isə idxalın payına düşüb. Son 1 ildə ixrac 2,1 dəfə, idxal isə 24,15 % artıb. Son nəticədə xarici ticarətdə 23 milyard 124 milyon dollarlıq müsbət saldo yaranıb. Bu, illik müqayisədə 3,1 dəfə çoxdur. İqtisadiyyat naziri Mikayıl Cabbarov məsələ ilə bağlı bildirirb: “Ölkə prezidentinin uzaqgörən siyasəti Azərbaycanı bölgə və Avropa üçün dayanıqlı enerji təchizatçısına çevirib, ölkəmizə əhəmiyyətli üstünlüklər, o cümlədən siyasi fiskal iqtisadi dividentlər gətirib. Bu, xüsusilə “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Gürcüstana, Türkiyəyə və Avropaya “Şahdəniz” qaz yatağından artan həcmlə hasil olunan qazın çatdırılması ilə bağlıdır. Dövlət başçısının tapşırığı ilə ölkəmizin dəyişən dünyada dayanıqlı enerji təchizatçısı rolunun artırılması məqsədi ilə Energetika Nazirliyinin koordinasiyası ilə ölkəmizdə bərpa olunan enerji mənbələrindən istehsal olunan enerjinin Avropa İttifaqına çatdırılması məqsədi ilə mühüm işlər həyata keçirilir. Bütün bu işlər ölkənin xarici ticarət balansında böyük müsbət saldo yaradır”.
Qeyd edilənlər fonunda Azərbaycan gələn il dövlət büdcəsinin gəlir və xərclərini tarixində rekord həddə çatdıracaq. Bu xüsusda hazırlanmış layihədə 2023-cü il üçün büdcə gəlirləri 2022-ci illə müqayisədə 1 milyard 522,9 milyon manat çox, yəni 30 milyard 720,7 milyon manat nəzərdə tutulub. Artımın yarısı qeyri-neft-qaz sektorunun, yarısı isə neft-qaz sektorunun payına düşür. Hazırda ölkə iqtisadiyyatının böyüməsində də neft-qaz sahəsi ilə yanaşı, qeyri-neft-qaz sektoru mühüm rol oynayır. Xatırladaq ki, bu ilin yanvar-oktyabr aylarında Azərbaycanda 111 milyard manatlıq və yaxud ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 5,2 % çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub.Son 1 ildə iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 2,4 % azalıb, qeyri neft-qaz sektorunda isə 9,7 % artıb. İl ərzində ölkədə adambaşına düşən ÜDM-in dəyəri 54,35 % artaraq 11 033 manat olub. Bəzi proqnozlara görə, gələn il Azərbaycan neft və qaz satışından gözlənildiyindən xeyli çox vəsait əldə edə bilər. Beynəlxalq Valyuta Fondu da bunu istisan etmir. Qurum hesab edir ki, yığılmış yanacaq ehtiyatlarına malik Avropa qarşıdan gələn qışa tab gətirə bilər, lakin gələn il region yenidən təbii qaz və elektrik enerjisi üçün rekord qiymətlərin yaranması riski ilə üzləşə bilər. BVF baza ilkin proqnozlarında qış üçün hazırlanmış ehtiyatların kifayət qədər olmasına əsaslanmaqla yanaşı, həm də anomal soyuq havanın Rusiyadan qaz tədarükünün tamamilə dayandırılması ilə birləşməsinin ekstremal ssenarisini də istisna etmir. Belə olan halda, onların hesablamalarına görə, avropalılar yanacaq sərfiyyatını 6% azaltmaq imkanları axtarmağa məcbur olacaqlar ki, bu da ən həssas ölkələr üçün baza proqnozla müqayisədə ÜDM-in təxminən 3% itkisi ilə nəticələnir: “Ancaq yığılmış təbii qaz ehtiyatları Avropaya 2022-23-cü illərin qışını keçirməyə imkan versə belə, region yazda ehtiyatları artırmağa çalışacaq. 2023-cü ildə yenidən təbii qaz və elektrik enerjisi üçün 2022-ci ildə olan rekord yüksək qiymətlərə qayıdacaq”. BVF bildirir ki, 2022-ci il sentyabrın ortalarına qədər Rusiya qazının Avropaya tədarükü illik ifadədə 80% azalıb, Bolqarıstan, Danimarka, Finlandiya, Almaniya, Litva, Niderland və Polşa kimi ölkələrə isə ixrac tamamilə dayandırılıb. BVF-nin hesablamalarına görə, yüksək enerji qiymətləri 2022 və 2023-cü illərdə Avropada yaşayış dəyərini müvafiq olaraq 7% və 9% artıracaq: “Rekord yüksək elektrik enerjisi və təbii qaz qiymətləri, hətta neft və qaz idxalına daha az güvənən ölkələrdə belə ev təsərrüfatlarının böyük əksəriyyəti üçün əhəmiyyətli mənfi şokdur. Avropa ev təsərrüfatları üçün yüksək enerji qiymətləri 2022-ci ildə yaşayış dəyərini 7% artıracaq. 2021-ci ilə nisbətən 2023-cü ildə isə bu göstərici 9% təşkil edəcək”. Bu şəraitdə Avropa Azərbaycandan yüksək qiymətə daha çox qaz və neft alışına çalışacaq. Belə vəziyyətdə yuxarıda qeyd olunduğu kimi Azərbaycan enerji resurslarının satışından gəlirləri gözlənildiyindən daha çox olacaq.
Ramil QULİYEV
