Dünya bazarlarında neft iymətlərində yenidən artım müşahidə edilir. Bu fonda “Azeri Light” markalı Azərbaycan neftinin 1 barrelinin qiyməti 0,26 dollar, yaxud 0,27 % artaraq 95,06 dollar təşkil edib.
Xatırladaq ki, Azərbaycanın builki dövlət büdcəsində bir barrel neftin orta qiyməti 85 ABŞ dollarından götürülüb. Lakin qiymətlər bu göstəricidən il ərzində yüksək olub. İlin sonuna kimi qiymətlərin daha da artması proqnozlaşdırılır.
Hazırda neft hasilatçıları yüksək qiymət hesabına böyük gəlir əldə etsələr də istehlakçılar ciddi narazıdır. Xüsusən də Qərb ölkələrinin, o cümlədən ABŞ-ın narazılığı bu məsələdə özünü qabarıq büruzə verir. Burada hesab edilir ki, OPEC+ ölkələri neftin qiymətinin aşağü düşməsinə imkan vermir. Xatırladaq ki, OPEC+ ölkələri oktyabrın əvvəlində hasilat hədəflərini gündə 2 milyon barrel azaldacağını açıqlamışdı. Bildirilmişdi ki, hasilatın gündə 43.8 milyon barreldən 41.8 milyona endirilmə qərarı noyabrın 1-dən qüvvəyə minəcək. Bu zaman baza göstərici avqust ayındakı orta gündəlik hasilat götürüləcək. Bu qərardan ən çox narazı qalan ölkələrdən biri ABŞ-dir. ABŞ-nin OPEC-in qərarından narazı qalması bu qərarın enerji bazarlarında qiymət artımı doğuracağı ehtimalı ilə bağlıdır. Çünki OPEC-in hasilatı azaltması, adətən, dünya bazarlarında neftin qiymətini bahalaşdırır, çünki belə qərarlar bazarda təklifi azaldır. Bu da ABŞ hökumətinin daxili bazarda benzini ucuzlaşdırmağa dair planlarına zərbə vurur. Analitikçilərin fikrincə, ABŞ-nin bu qərarla razılaşmamasının bir səbəbi də Rusiyaya əlavə gəlir imkanının yaranmasıdır. Axı, ixracının başlıca bölümü enerji resursları olan Rusiya sözügedən bahalaşmadan faydalanır. Belə imkan Ukraynaya qarşı savaşda ona hava və su kimi lazımdır. ABŞ istər diplomatik, istərsə praktik addımlarla OPEC+ ölkələrinin hasilatı azaltmaq qərarının təsirini aradan qaldırmağa çalışır. Ölkənin bir neçə yüksək vəzifəli şəxsi dünyada kəskinləşən bahalaşma fonunda enerji qiymətlərinin də artmasının durumu daha da çətinləşdirəcəyini dilə gətirir. İndiki halda OPEC Rusiya ilə bir mövqe tutmaqda suçlanıb və Səudiyyə Ərəbistanına hərbi dəstək dayandırılıb. Başqa bənzər addımlar da atılır. İyulda ABŞ prezidentinin Səudiyyə Ərəbistanına səfərində də bu məsələ gündəmə gəlmişdi. Hazırda ABŞ prezidentinə ünvanlanan tənqidlərdən biri də onun ənənəvi müttəfiq sayılan Səudiyyə Ərəbistanı ilə danışıqlardan əliboş dönməsidir.
ABŞ-nin dünyada neft bazarlarına başlıca təsir imkanı strateji neft ehtiyatlarından yararlanmaqdır. İndi dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı olan ABŞ-nin strateji neft ehtiyatlarının həcmi 400 milyon barrelə yaxındır. Ağ Ev mart ayından bəri strateji neft ehtiyatlarının 180 milyon barrelini bazara çıxarıb. Beləcə, ölkənin strateji ehtiyatları 1984-cü ildən bəri ən aşağı səviyyəyə enib. Ancaq görünən odur ki, ABŞ indən belə də strateji neft ehtiyatlarından yararlanmağı problem saymır, çünki OPEC+ koalisiyasının son qərarından sonra Ağ Ev administrasiyası strateji neft ehtiyatlarından daha 15 milyon barrel istifadəyə dair qərar verib. Ağ Ev neftin qiyməti 72 dollardan aşağı endiyi halda strateji ehtiyatlarını artırmağı düşünür. İndilikdə ABŞ OPEC+ ölkələrinin qərarına strateji neft ehtiyatlarından istifadə edərək reaksiya verib. Ancaq digər ölkələr fərqli təkliflər irəli sürür. Məsələn, Türkiyənin xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlu məsələ ilə bağlı açıqlamasında ABŞ-nin Səudiyyə Ərəbistanı haqqında açıqlamalarını təhdid kimi dəyərləndirib. O, strateji ehtiyatlardan istifadə yerinə, böyük neft rezervlərinə malik Venesuela və İran kimi ölkələrə tətbiq edilən sanksiyaların aradan qaldırılmasını təklif edib. Türkiyə rəsmilərinin fikrincə, bu iki ölkənin dünya bazarlarına neft çıxarmasına imkan yaradılması dünyada neftin qiymətini ucuzlaşdıra bilər. Ancaq bəzi təhlilçilər düşünürlər ki, Venesuela və İranın sanksiyalardan yaxa qurtarmasının bazara təsiri məhdud səviyyədə olacaq. Bu tezisi dəstəkləyən əsas arqument odur ki, həmin ölkələr artıq uzun müddətdir dünya bazarlarından təcrid olunduğundan onların geri dönməsi zaman tələb edir. İstər uyğun qərarların ləğvi, istər yeni sazişlərin bağlanması, istərsə hasilatın artırılması üçün qazma işləri yetərincə vaxt tələb edən proseslərdir. Neft hasilatçısı olan Azərbaycan da hasilatın azaldılması ilə bağlı qərar qəbul edən OPEC+ koalisiyasının üzvüdür. Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov bugünlərdə hasilatın azaldılması haqqında dartışmalara münasibət bildirib: “Son günlər OPEC+ ölkələrinin noyabrdan etibarən gündəlik neft hasilatının 2 milyon barrel azaldılmasına dair qəbul etdiyi qərarının neft bazarında defisitə yol açacağı ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Hesab edirəm ki, OPEC+ hər zaman olduğu kimi, bu dəfə də neft bazarında sabitliyə dəstək məqsədilə belə bir qərar qəbul edib”. Nazirin fikrincə, hazırda neft bazarında tələb-təklif tarazlığı çoxsaylı faktorların təsirləri ilə üzləşir. Proqnozlar da neftə tələbatın azalacağını göstərir. Belə bir durumda hasilata müdaxilə qərarı qaçılmazdır. OPEC + ölkələri də məhz təcrübəsinə söykənərək bazarda balansın qorunub saxlanması naminə belə bir addım atıb. Pərviz Şahbazov bu xüsusda qeyd edib: “Bu, hər hansı bir ölkənin fərdi marağından irəli gəlməyən, konsensus əsasında qəbul edilmiş qərardır. OPEC+ ölkələrinin bütün qərarları bazarda sabitliyə hesablanıb. İndiyə kimi mürəkkəb vəziyyətlərdə əldə edilmiş nəticələr və nailiyyətlər bunun inkaredilməz sübutudur”. Nazirin açıqlamasında diqqət çəkən daha bir məqam hasilatın təbii azalmasıdır. Belə ki, Pərviz Şahbazovun fikrincə, bu gün bazarın balanslaşması və sabitliyi üçün başlıca təhdid idarə olunan ixtisarlar deyil, idarə edilməsi mümkün olmayan təbii azalmalardır.
Ramil QULİYEV
