Milli Məclisdə müzakirəyə çıxarılacaq "2023-cü ilin dövlət büdcəsi haqqında" qanun layihəsinin mətni növbəti ildə büdcənin gəlir və xərc hissəsində əhəmiyyətli artım olacağını göstərir. Layihə ilk oxunuş üçün noyabrın 3-də müzakirəyə çıxarılacaq.
Qeyd edək ki, layihədə 2023-cü il üçün dövlət büdcəsinin gəlirləri 30,7 milyard manat proqnozlaşdırılır ki, bu da ölkə tarixinin ən yüksək göstəricisi olmaqla, 2022-ci illə müqayisədə 5,2 faiz, 2021-ci illə müqayisədə isə 16,4 faiz çoxdur. 2023-cü ildə dövlət büdcəsinin qeyri-neft gəlirləri 14,4 milyard proqnozlaşdırılıb ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 5,6 faiz, 2021-ci illə müqayisədə isə 12,2 faiz çoxdur. Bununla yanaşı, dövlət büdcəsinin qeyri-neft gəlirlərinin artımı Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə transfertin azalmasına imkan yaradır. 2023-cü ildə Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə transfert 11,3 milyard manat nəzərdə tutulur və bu da 2022-ci illə müqayisədə 237,5 milyon manat azdır. Əmtəə bazarlarında neft qiymətlərinin dəyişkənliyi nəzərə alınmaqla, daha ehtiyatlı yanaşma əsasında 2023-cü ildə dövlət büdcəsi hazırlanan zaman neftin bir barrelinin qiyməti 50 dollara bərabər götürülüb. Layihədə 2023-cü ildə dövlət büdcəsinin xərcləri 33,3 milyard manat proqnozlaşdırılır ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 1 milyard manat, 2021-ci illə müqayisədə isə 5,9 milyard manat çoxdur. 2023-cü ilin dövlət büdcəsinin gəlirləri kimi xərcləri də ölkə tarixinin ən yüksək göstəricisidir. Büdcədən belə bəlli olur ki, bütün əsas istiqamətlər üzrə xərclər artırılır. Bu fonda diqqət çəkən məqamlardan biri odur ki, növbəti ildə ehtiyac meyarının həddi 2022-ci illə müqayisədə 23 faiz artaraq 246 manat nəzərdə tutulur. Gələn il yaşayış minimumu məbləğinin 246 manata yüksəldilməsi nəzərdə tutulub. Bununla da 2023-cü ildə ölkə üzrə yaşayış minimumu və ehtiyac meyarının hədləri bərabərləşmiş olacaq. İndi Azərbaycanda yaşayış minimumu 210 manatdır. Hazırda Azərbaycanda ehtiyac meyarının məbləği 200 manatdır. Deməli, qanun layihəsinin qəbulundan sonra yaşayış minimumunun həcmində 17 faiz, ehtiyac meyarının həcmində 23 faiz artım gözlənilir.
Yaşayış minimumu deyərkən, minimum istehlak səbətinin dəyəri və icbari ödənişlərin cəmindən ibarət sosial norma anlaşılır. “Yaşayış minimumu haqqında” qanunda bildirilir ki, ölkə üzrə təsdiqlənmiş yaşayış minimumu ehtiyac meyarını da müəyyyənləşdirən təməldir. Bunun ardınca əməkhaqqının minimum məbləği, müavinət və təqaüdlər, digər ödənişlər və ünvanlı dövlət sosial yardımı təyin edilir. Beləcə, aydın olur ki, yaşayış minimumu artırsa, ölkədə bir çox sosial ödəniş məbləğləri də artır. Bu baxımdan, yaşayış minimumunun 17 faiz artması hökumətin minimum əməkhaqqını da gözdən keçirməsini şərtləndirir. İndi ölkə üzrə minimum əməkhaqqı 300 manatdır. Bu da gözardı edilə bilməz ki, yaşayış minimumunun gələn ilə nəzərdə tutulan həcmi (246 manat) hazırda ölkədə mövcud minimum pensiya məbləğindən (240 manat) daha yüksəkdir. Deməli, hökumətin gələn il həm minimum əməkhaqqını, həm də minimum pensiya məbləğini artıracağını düşünməyə əsas var. Azərbaycanda indi orta aylıq əməkhaqqı 410 manatdır. Bu, o deməkdir ki, ölkədə əmək müqaviləsi ilə çalışan 1 milyon 700 minə yaxın insanın yarısı 410 manat civarında maaş alır. Azərbaycanda minimum əmək haqlarının artımı, bir qayda olaraq, rəsmi iş yeri olanların 40 faizə yaxınını əhatə edir. Bu üzdən, Azərbaycanda minimum əmək haqlarındakı artım və eləcə də bu məbləğin real minimum tələblərə cavab verməsi ölkədə yüz minlərlə şəxsin gəlirinə təsir göstərir. Ancaq onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan sahibkarları bəzi hallarda işçilərə yalnız minimum əməkhaqqı miqdarında rəsmi maaş təyin edirlər. Ödənişin digər hissəsi nağd qaydada gerçəkləşdirlir. İqtisadiyyatda minimum hədlərin real minimum tələbləri qarşılaması insanların sosial rifahı baxımından çox vacibdir. Ehtiyac meyarından daha çox ünvanlı dövlət sosial yardımını təyin etmək üçün yararlanırlar. Uyğun qanuna görə, ehtiyac meyarı əhalinin əsas sosial-demoqrafik qrupları üzrə yaşayış minimumundan asılıdır. Bu meyar ünvanlı dövlət sosial yardımını təyin etməkdən ötrü dövlət büdcəsiylə birgə hər il təsdiqlənən həddir. Məsələn, bu il Azərbaycanda ehtiyac meyarı 200 manatdır. Bu, o deməkdir ki, dörd nəfərlik ailənin orta aylıq gəliri 500 manatdırsa, onların toplam gəliri ehtiyac meyarının dörd nəfər üçün olan cəmindən 300 manat geri qalır. Beləcə, həmin ailə ünvanlı sosial yardım üçün müraciət edə bilər. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, bu ödənişin təyinindən ötrü gəlirin az olmasından başqa tələblər də var. Yeni dəyişiklikdə ehtiyac meyarının 200 manatdan 246 manata çatdırılması nəzərdə tutulursa, deməli, artıq dörd nəfərlik ailənin ünvanlı sosial yardım istəməsi üçün onların gəliri 800 manatdan yox, 984 manatdan az olması da yetərli sayılacaq. Bu da, əslində, daha çox şəxsin hökumətin sosial müdafiə mexanizmlərindən yararlanmasına yol açacaq. İndiyədək Azərbaycanda sosial siyasətlə bağlı diqqətçəkən daha bir qəribəlik yaşayış minimumu və ehtiyac meyarı məbləğlərinin haçalanması idi. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanda adambaşına düşən gəlirləri yaşayış minimumunun dəyərindən aşağı səviyyədə olan əhalinin xüsusi çəkisi yoxsulluq göstəricisidir və bu əhali yoxsul əhali sayılır. Ehtiyac meyarının yaşayış minimumundan az olması isə o deməkdir ki, yoxsul əhaliyə nəzərdə tutulan ödənişlər bütün yoxsullar üçün deyil, onların yalnız bir bölümü – gəlirləri ehtiyac meyarından da az olanlar üçün çatımlı idi. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin sonuncu açıqlamasına görə, ölkədə ünvanlı dövlət sosial yardımı əldə edən ailələrə ödənilən aylıq ortalama məbləğ 369 manatdır. Həmin açıqlamaya əsasən, Azərbaycanda yoxsulluq göstəricisi təxminən 6 faizdir, yəni rəsmi rəqəmlərə görə ölkədə 600 min nəfərə yaxın yoxsul var. Bütün bu qeyd edilənlər fonunda diqqət çəkən məqam odur ki, əvvəlki illərdə olduğu kimi, 2023-cü ilin dövlət büdcəsi də sosialyönlü xarakterə malikdir. 2023-cü ildə bu məqsədlə 15,2 milyard manat vəsait nəzərdə tutulur ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 1,3 milyard manat və ya 9,3 faiz çoxdur.
Tahir TAĞIYEV
