Qeyri-neft sektorunun inkişafında hökumətin həyata keçirdiyi siyasət öz müsbət nəticələrini verməkdədir. Belə ki, ölkədə iqtisadi inkişaf əsas etibarı ilə məhz qeyri-neft sektoru hesabına təmin edilir. Bunu cari ilin ilk üç rübünün yekunları da təsdiq edir.
Qeyd edək ki, cari ilin yanvar-sentyabr aylarında ölkədə 98 milyard 77,8 milyon manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 5,6 faiz çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub. İqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 2,5 faiz azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 10,1 faiz artıb. Beləliklə, hesabat dövründə qeyri-neft-qaz sektorunda 50 milyard 285,8 milyon manatlıq məhsul istehsal olunub. Beləliklə, cari ilin yanvar-sentyabr aylarının nəticələrinə görə, makroiqtisadi göstəricilərdə artım davam edir. Ekspertlərə görə, qeyri-neft-qaz sektoruna investisiyaların həcminin artım sürəti, ayrı-ayrı sferalarda iqtisadi artım dinamikası xüsusilə qeyd edilməlidir. Qeyri-neft-qaz sektorunda artımın əvvəlki ildə olan artım tempi ilə müqayisədə sürətlənməsi prosesi davam edir. Dünya Bankı da qeyri-neft-qaz sektorunda inkişafı yüksək qiymətləndirir. Qurum Azərbaycanda real ümumi daxili məhsul istehsalının bu il 4,2 %, 2023-24-cü illərdə isə orta hesabla 2,7 % artacağını proqnozlaşdırır. Dünya Bankına əsasən, xam neft hasilatındakı mülayim azalmanın təbii qaz hasilatının genişlənməsi ilə kompensasiya olunacağı və enerji sektorunda artımın 0,1 % səviyyəsində sabitləşəcəyi gözlənilir: “Ortamüddətli perspektivdə yüksək enerji qiymətlərinin cari əməliyyatlar hesabının profisitinin ikirəqəmli səviyyədə qalması ilə xarici sektoru gücləndirəcəyi gözlənilir. İxrac artımı yüksək qiymətlər hesabına güclü olaraq qalacaq, idxal artımının isə 2022-ci ildən sonra daxili tələbin mülayimliyinə uyğun olaraq azalacağı gözlənilir. Büdcə profisitinin, neft və qaz gəlirlərində proqnozlaşdırılan dinamikanı əks etdirərək 2022-2024-cü illər ərzində tədricən azalacağı proqnozlaşdırılır. Yeni fiskal qayda orta müddətli dövrdə qeyri-neft fiskal balansını azaltmaqla yanaşı, cari əmtəə artımı zamanı pro-tsiklikliyin qarşısını almağa kömək etməlidir. Yeni sosial-iqtisadi inkişaf strategiyasının həyata keçirilməsi, çox güman ki, fiskal qayda ilə uzlaşdırılması müəyyən sahələr üzrə əlavə dövlət xərcləri tələb edəcək”.
Azərbaycanın 1999-cu ildən əməkdaşlıq etdiyi Asiya İnkişaf Bankının vitse-prezidenti Şiksin Çen də Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişaf templərini yüksək qiymətləndirir: “Bunu nəzərə alaraq, Azərbaycanın ÜDM artımı ilə bağlı gözləntilərimiz bu il üçün təqribən 4,2 %, növbəti il üçün isə 2,8 % təşkil edir. Bu, dünyada mövcud olan müəyyən qeyri-sabitliklə əlaqədardır. Hökumət, vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün bir sıra tədbirlər görüb ki, zənnimcə, bu, müsbət haldır. Bundan əlavə, Azərbaycanda iqtisadi artımı dəstəkləyə biləcək bir çox potensial sahələr var. Birinci sahə hökumətin qarşıya strateji məqsəd kimi qoyduğu “yaşıl artım”dır. Buna misal kimi enerji sektorunda bərpa olunan enerji mənbələrini, eləcə də enerji səmərəliliyini göstərmək olar. İkinci istiqamət insan kapitalının inkişafıdır. Asiya İnkişaf BankıAzərbaycan ilə birgə texniki peşə təhsili proqramı hazırlayır. Biz bacarıqların inkişafı baxımından böyük potensial görürük. İnsan kapitalı, təhsil, səhiyyə və sosial sahələr gələcək inkişaf üçün əhəmiyyətli potensiala malikdir. Üçüncü mühüm potensial sahə regional əməkdaşlıq, bütün növ kommunikasiyaların və əlaqələrin inkişafıdır. Bu amilləri birləşdirərək, biz Azərbaycanın gələcəklə bağlı orta və uzunmüddətli inkişafına çox müsbət yanaşırıq. Bu amillər qlobal iqtisadi qeyri-sabitlik dövründə ölkədə davamlı artımı dəstəkləyə bilər”. Asiya İnkişaf Bankının təmsilçisi bildirir ki, tarixən Azərbaycanda neft-qaz sektoru birbaşa xarici investisiyalar mənbəyi olub: “Dövlətin özəl sektoru necə uğurla stimullaşdırdığının da şahidi oluruq. Bu da öz növbəsində kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, logistika və turizm sahələrində artımı təmin edir. Ölkədə bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı istiqamətində bir çox tədbirlər həyata keçirilib. İqtisadiyyatı, xüsusən də qeyri-məhdud inkişaf potensialına malik qeyri-neft sektorunu və sənayeni şaxələndirmək üçün birlikdə işləyə bilərik. Daha əvvəl də dediyim kimi, Azərbaycan “yaşıl artım”, yüksək texnologiyalar, rəqəmsallaşma kimi bir çox sahələrə, eləcə də insan kapitalının inkişafı, təhsil, səhiyyə və sosial müdafiə sahələrində investisiyaların cəlb edilməsi üzrə aktivliyi artıra bilər. Biz bu məsələdə birgə işləyə bilərik. Bundan əlavə, transsərhəd infrastrukturun inkişafını da unutmaq olmaz”. Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı isə yüksək enerji qiymətlərinin yaxın perspektivdə Azərbaycanda iqtisadi artımı dəstəkləyəcəyini proqnozlaşdırıb. O da qeyd edilib ki, Azərbaycanda qeyri-neft sektorunun güclü göstəriciləri qeydə alınır. Yaxın gələcəkdə Azərbaycan hökumətinin böyük diqqət verdiyi sənaye zonaları qeyri-neft sənayesinin başlıca aparıcı qüvvəsi qismində çıxış edəcək. Qeyri-neft sektorunun iqtisadi artımın əsas mənbəyi qismində rolunun artması sayəsində dövlət büdcəsində qeyri-neft gəlirlərinin payının dayanıqlı artımı da gözlənilir. Onu da qeyd edək ki, Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə illik ixracının dəyərini 5 milyard dollara çatdırmaq hədəflənir.
Ramil QULİYEV
