“Azərbaycanın bank sektoru kreditlərə güclü tələbi stimullaşdıran əlverişli əmtəə qiymətləri və aktivlərin keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşması ilə dəstəklənən uzunmüddətli korreksiyadan sonra bərpa əlamətləri nümayiş etdirir”. Bu fikirlər “Standard & Poor's Global Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyinin araşdırmasında yer alıb.
Qurum bildirir ki, bank sektoru son illərdə makroiqtisadi çağırışlara qarşı daha yaxşı dözümlülük nümayiş etdirib: “Sistemdəki kreditlərin dəyəri və problemli kreditlər əvvəlki gözləntilərimizdən xeyli aşağı olaraq qalır. Bank aktivlərinin keyfiyyət göstəriciləri, tarixən aşağı olan problemli kreditlərinə və kredit xərclərinə davamlı yaxşılaşma nümayiş etdirir və bank sektorunun çətin keçən 2020-ci ili, iqtisadi tənəzzülü və aşağı neft qiymətlərini geridə qoyduğuna inanırıq”. Lakin qurum hesab edir ki, problemli kreditlər bu ilin ortalarında rəsmi açıqlanan 3,5 %-ə qarşı, illik 4-5 %-ə qədər orta dərəcədə pisləşə bilər: “Bunu sistem üçün idarə edilə bilən hesab edirik”. Reytinq agenliyi Azərbaycan banklarının kreditləşməsinin illik təqribən 15 % artımla 2022-2023-cü illərdə bərpa olunacağını qeyd edir: “Baza ssenarimizdə kredit xərclərinin 2022-ci ildə və sonrakı dövrdə yüksək olaraq qalacağını proqnozlaşdırırıq ki, bu da əsasən yüksək inflyasiya fonunda ev təsərrüfatlarının və kiçik və orta müəssisələrin sərəncamında olan real gəlirlərinin azalması səbəbindən sonrakı sarsıntıları əks etdirir. Eyni zamanda, 2022-2023-cü illərdə kredit itkilərinin tarixi tsiklik səviyyələrdən olduqca aşağı ortalama kredit portfelinin 0,5-1 %-i daxilində qalacağına inanırıq. Ev təsərrüfatları və korporativ borclar 2021-ci ilin sonunda ÜDM-in 9 %-ni təşkil edib ki, bu da oxşar ölkələrlə müqayisədə aşağıdır”. “Standard & Poor's Global Ratings”in analitikləri, bir neçə illik durğunluqdan sonra, 2022-2023-cü illərdə kreditləşmə aktivliyini bərpasını gözləyirlər: “Bankların ümumi kredit portfeli 2021-ci ildə 17,8 %, bu ilin yanvar-iyul aylarında isə 11 % artıb. Artım 2022-ci ildə illik 15-17 % səviyyəsində sabitləşəcək və 2023-cü ildə də analoji tempdə davam edəcəyini gözləyirik”. Araşdırmaya əsasən, regionda geosiyasi risqlər və iqtisadi çətinliklərlə bağlı artan narahatlıqlar, Azərbaycanda kredit riskinin yaxşılaşdırılmasının davamlılığına və bankların risk iştahına təsir göstərə bilər, eyni zamanda banklar öz kredit portfellərini fəal şəkildə genişləndirdikcə tənzimləmə təkmilləşdirilməsi sınaqdan keçiriləcək: “Ən həssas seqmentlərə və sahələrə məruz qalmalarından və potensial şokların öhdəsindən gəlmək qabiliyyətindən asılı olaraq bəzi bankların digərlərindən daha çox zərbə alacağını gözləyirik”. Bu fonda əksər ekspertlər diqqəti Pakistan Milli Bankının (PMB) Bakı filialinin lisenziyasının ləğv edilməsinə yönəldirlər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının əlumatında bildirilir ki, PMB-nin müraciəti əsasında İdarə Heyəti bu qurumun Bakı filialına 2005-ci ildə verilən lisenziyanı ləğv edib. Açıqlamaya görə, Mərkəzi Bank lisenziyanın könüllü ləğvinə dair qərar qəbul edərkən filialın ləğvetmə planı və təqdim olunmuş maliyyə hesabatları nəzərə alınıb.
Ekspertlər xatırladır ki, Azərbaycanda 2015-ci ildə neftin kəskin ucuzlaşmasından sonra və koronavirus pandemiyası vaxtı üst-üstə 20-yə yaxın yerli kommersiya bankının da lisenziyası ləğv edilib. Bu, onların öhdəliklərini yerinə yetirə bilməməsi ilə izah edilib. Mərkəzi Bankdan verilən məlumata görə, bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanın bank sektorunun xalis mənfəəti 29.5 faiz artaraq 589.4 milyon manata çatıb: “Bu dövrdə bankların əməliyyat mənfəəti 849.9 milyon manat təşkil edib”. Bildirilib ki, sentyabrın 1-nə fəaliyyət göstərən 26 bankın filiallarının sayı 483, şöbələrinin isə 94 olub: “Avqustda bank sektorunda çalışanların sayı 1 faiz (218 nəfər) artaraq 21 min 947 nəfər təşkil edib. Cari ilin 8 ayında bank sektorunun işçi sayı 8 faiz və ya 1618 nəfər artıb”. Baş verənlərlə bağlı bankçılıq üzrə ekspert Əkrəm Həsənov “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, Pakistan Milli Bankının Bakı filialının fəaliyyəti gözə görünmürdü: “Mərkəzi Bankın banklara dair 50 milyonluq kapital tələbi var. Yəni, hər bankın kapitalı ən azı 50 milyon olmalıdır. Bu bank həmin tələbi pozurdu, amma dövlətlərarası belə bir razılaşma var idi ki, Mərkəzi Bank ona qarşı hansısa tədbir görməyəcək. Bu da Azərbaycanla Pakistan arasında olan dostluq münasibətlərindən irəli gələn bir amil idi”. Ekspertin sözlərinə görə, bank filialı, həqiqətən də, könüllü bağlanıb: “Çünki heç bir fəallığı yox idi. Onun bağlanması heç bir halda nə Pakistandakı, nə də bizdəki vəziyyətlə bağlıdır”. O qeyd edib ki, Azərbaycanda 2020-ci ilin aprel-may aylarında dörd bank bağlanıb və bundan sonra ölkədə 26 bank qalıb: “İndi biri də bağlandı, qaldı 25 bank. Əslində, Azərbaycanda banklar özləri bağlanmır. Onlar ya birləşirlər, ya da Mərkəzi Bank onları hansısa səbəbdən bağlayır”. Ə.Həsənovun ehtimalına görə, Azərbaycanda kiçik banklar yaxın bir ildə ya öz aralarında birləşəcəklər, ya iri banklar onları alacaq, ya da bağlanacaqlar: “Çünki görünən odur ki, onlar iri banklarla rəqabət apara bilmirlər”. O qeyd edib ki, bankların əsas maliyyə mənbəyi vətəndaşların əmanətləri və sahibkarların onlarda yerləşdirdiyi pullardır: “Vətəndaş əmanətləri haradasa kiçik və orta banklarda da yerləşdirilir. Çünki vətəndaşlarda əminlik var ki, bankın başına nə iş gəlsə də, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu əmanətləri sığortalayır. Amma yenə də böyük bankların reklam kampaniyaları insanları daha çox iri bankları seçməyə vadar edir”. Ekspert vurğulayıb ki, Azərbaycanda sahibkarlığın aktivliyi zəifləyib, digər tərəfdən, dövlət qurumlarına yaxın olan şirkətlər böyük bankları seçir: “Özəl şirkətlər də böyük banklara daha meyllidirlər, çünki bu bankların bağlanma ehtimalı yoxdur, ya da çox azdır. Banklar bağlananda əmanətçilərin pulları qaytarılır, amma bu pullar sahibkarların hesabına qaytarılır. Əmanətlərin Sığortalanması Fondu vətəndaşların əmanətlərini qaytarır, sonra isə bankın aktivlərindən o pulu götürür. Deməli, son nəticədə itirən biznesdir. Ona görə də sahibkarlar iri banklara üz tutur”. Ə.Həsənovun deməsinə görə, üstəlik də, kiçik və orta banklar Mərkəzi Bankdan kredit götürə bilmir: “Mərkəzi Bank böyük uçot dərəcəsi ilə kreditlər verir”. Bunlar fonunda kiçik bankların dövriyyədən çıxması qaçılmaz hesab olunur.
Ramil QULİYEV
