Dünya iqtisadiyaytı ciddi problemlər yaşamaqda davam edir. Bunun əsas səbəbləri davam edən pandemiya, iqlim dəyişiklikləri, Rusiya-Ukrayna müharibəsi nəticəsində meydana çıxan çətinliklərdir.
"The Wall Street Journal" nəşri yazır ki, Ukraynadakı müharibə gələn ilin sonuna qədər dünya iqtisadiyyatına 2,8 trilyon dollara başa gələcək. Nəşr onu da yazır ki, Ukraynadakı müharibə enerji daşıyıcılarının qiymətlərində sıçrayışa səbəb olub, bu isə ev təsərrüfatlarının gəlirlərinin azalmasına gətirib çıxarıb və biznes ictimaiyyətinin etimadını sarsıdıb: "Müharibə tədarük zəncirlərini pozub, ərzaq və ilkin tələbat mallarının çatışmazlığına səbəb olub. Qərb ehtiyat edir ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin ölkədə qismən səfərbərlik elan olunması haqqında fərmanı və Ukraynanın işğal olunmuş ərazilərində “referendumların” keçirilməsi müharibənin aylarla, hətta illərlə uzanmasına gətirib çıxara bilər". Bu fonda Dünya Bankının açıqladığı yeni hesabatda diqqət ona yönəldilir ki, qlobal iqtisadiyyatda Rusiya-Ukrayna müharibəsinə qədər də vəzittər pisləşirdi. Çünki artıq 10 il idi ki, əhali artımının azalması, yaşlanması və yetərsiz yatırımlar nəticəsində potensial artım tempi azalırdı. 2019-cu ilədək qlobal potensial istehsal sahəsində artım 2.2 faizə düşmüşdü. Bu, 2000-ci illərin birinci onilliyində 3.3 faiz olan illik orta göstəricidən yetərincə aşağı nəticədir. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Dünya Bankı “Azərbaycan – ölkə üzrə iqtisadi memorandum” adlanan hesabatında Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı əsas çağırışları təhlil edərək ölkənin dayanıqlı iqtisadi inkişafına dair təkliflərini bildirib. Qlobal iqtisadi meyllərlə bağlı problemlərə də toxunulub. Sözügedən ekspertlərin fikrincə, uzunmüddətli dövrdə Azərbaycanın inkişafına təsir göstərən əsas amillər qlobal iqtisadi mühitlə bağlı olacaq. Təbii ki, sual doğur: bu qlobal trendlərin Azərbaycan iqtisadiyyatına hansı təsirləri ola bilər? Hesabatda toxunulan dörd qlobal iqtisadi tendensiyadan ilki dünya miqyasında potensial artımın geriləməsidir. Bu tendensiyanın Azərbaycana əsas təsirlərindən biri neft-qaz sənayesi ilə bağlı ola bilər. Axı, dünyanın əsas inkişaf etmiş regionlarında və əsas ticarət tərəfdaşlarında iqtisadi artım tempinin azalması, təbii ki, neft və qaz resurslarına tələbatı aşağı salacaq. Azərbaycanın ticarət gəlirlərinin 90 faizdən çoxu məhz bu sektor hesabına formalaşdığından ölkənin enerji gəlirlərinin azalması istisnasız bütün iqtisadi proseslərə ciddi mənfi təsir göstərə bilər. Bu tendensiyanın sürməsi ölkənin enerji sektorunda kəşfiyyat işlərinə marağı da azalda bilər. Uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanın iqtisadi inkişafına təsir imkanı olan digər bir qlobal iqtisadi tendensiya qlobal dəyər zəncirlərindəki məhdudiyyətlərdir. Dünya Bankının araşdırmaları göstərir ki, qlobal dəyər zəncirinin formalaşmasında iştirak edən şirkətlər məhsuldarlıq sahəsində ciddi qazanc götürürlər. Axı, qlobal dəyər zəncirinə qoşulmaqla əldə edilən 1 faizlik artım adambaşına gəliri 1 faizdən çox artıra bilər. Bu, standart ticarətdən əldə edilə biləcək faydadan beş dəfə daha yaxşı nəticədir. Bu da vurğulanır ki, Azərbaycan şirkətlərinin, özəlliklə qeyri-enerji sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlərin qlobal dəyər zəncirində iştirakı ölkənin dayanıqlı iqtisadi inkişafına ciddi kömək edə bilər. Bu baxımdan, vacib amillərdən biri xarici investisiyanın ölkəyə gəlişi ilə bağlı cəlbedici mühit yaratmaqdır. Bu mühitin yaranmasından ötrü proqnozlaşdırıla bilən, səmərəli hüquqi və tənzimləyici şərait, ixtisaslı işçilər, vergilərin aşağı olması və fiziki infrastrukturun keyfiyyəti başlıca amillərdir. Ölkələrin iqtisadi inkişafına təsir imkanı olan digər qlobal iqtisadi tendensiya əməyin təbiətcə dəyişməsi ilə bağlıdır. Son dövrlər iş yerlərində rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi sabit şəkildə artmaqdadır. Bu baxımdan, artıq qlobal bazarlarda rəqabət aparmaq üçün aşağı xərcli işçi qüvvəsinə sahib olmaq yetərli deyil. Daha dayanıqlı iqtisadi inkişafa sahib olmaq üçün ixtisaslı işçi qüvvəsinin inkişafına ciddi tələb var. Bu baxımdan, qeyd etmək lazımdır ki, Dünya Bankının Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı diqqət çəkdiyi əsas məqamlardan biri məhz insan kapitalının inkişafına daha çox diqqət yetirməkdir. Hesabatda bu da qeyd edilir ki, yüksək ixtisaslı işçi qüvvəsinin formalaşması əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyətə həvəsləndirir və daha dayanıqlı iqtisadi inkişafa yardım göstərir. İqlim dəyişikliklərinin həm ekosistem, həm də iqtisadiyyata təsirləri artmaqdadır. Bunun ortaya çıxardığı təsirlər yoxsulluğun artırır və iqtisadi artım tempini aşağı salır. Bu baxımdan, Dünya Bankının fikrincə, Azərbaycan iqlim dəyişikliklərinin təsirindən qurtulmaq üçün müxtəlif addımlar atmalıdır. Bu addımlardan biri karbon emissiyasından daha sürətli şəkildə imtina olunmasıdır. Azərbaycana qlobal istiləşməsi ilə bağlı problemlərin də təsir göstərdiyi vurğulanır. Bu təsirlər özünü havanın hərarətinin artmasında və Qafqazda buzlaqların əriməsində özünü göstərir. Bütün bunlar Azərbaycanın iqlim dəyişikliklərinə uyğunlaşma ilə bağlı fəaliyyət göstərməsini qaçılmaz edir. Enerji keçidinə gəlincə, qeyd etmək lazımdır ki, neft və qaz ehtiyatlarının hasilatı iqtisadi cəhətdən daha az səmərəli olduqca, həmçinin əlavə kəşfiyyat üçün stimul azaldıqca, Azərbaycan risklərlə üzləşir. Bu risqlərin təsirini azaltmaq üçün ölkəyə enerji səmərəliliyini artırmaq və bərpa olunan enerji mənbələrinə yönəlmə təklif edilir. Ancaq o da vurğulanır ki, bərpa olunan enerji mənbələrinə (külək və günəş kimi) üstünlük verməklə enerji keçidi təmin edilə bilər. Orta müddətdə keçid dövrü üçün təbii qaz sektorunun etibarlı enerji mənbəyi qismində çıxış etməsi, həmçinin ixracdan gəlir gətirməyə davam etməsi mümkündür.
Tahir TAĞIYEV
