Qida istehlakında xüsusi yer tutan ət və ət məhsulları son günlərdə ölkəmizdə daha sürətlə bahalaşır. Xüsusən paytaxt Bakıda ətin qiymətləri kəskin artıb. İndi qəssabxanalarda sümüklü dana əti 13 manatdan 14-15 manata, sümüksüz dana əti isə 15 manatdan 16-17 manata qalxıb. Quzu əti 16 manata satılır.
Ən çox bahalaşma toyuq ətində müşahidə olunur. Belə ki, “kənd toyuğu” adı ilə satılan toyuq artıq 9-10 manata təklif edilir. İndiyə qədər 6-7 manat idi. Bahalaşma ümumilikdə il ərzində 30 faiz civarında müşahidə edilir. Burda diqqət çəkən məqamlardan biri odur ki, əslində, son aylarda dünyada ərzaq ucuzlaşır. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) son hesabatında deyilir ki, dünyada ərzaq məhsullarının qiymətləri martda rekord həddə çatdıqdan sonra ardıcıl 6 aydır ki, azalır. Əsas ərzaq məhsullarının beynəlxalq qiymətində aylıq dəyişiklikləri əks etdirən FAO-nun Ərzaq Qiymətləri İndeksi sentyabrda avqust ayına nisbətən 1,1 % azalsa da, keçən ilin sentyabr ayına nisbətən 5,5 % artaraq 136,3 bənd təşkil edib. Hesabatda bitki yağının qiymətinin bir ay ərzində 6,6 % azalaraq 2021-ci ilin fevralından bəri ən aşağı səviyyəyə düşdüyü qeyd olunub. Buna səbəb Argentinadan soya yağı ixracının, həmçinin Qara dəniz regionundan günəbaxan yağının tədarükünün artmasıdır. Bir ay ərzində süd məhsullarının qiyməti 0,6 %, ətin qiyməti 0,5 %, şəkərin qiyməti isə 0,7 % azalıb. Azərbaycanda isə qida məhsulları üzrə inflyasiya hələ də yüksək həddədir və bu, ətə də aiddir. Amma yenə FAO-nun məlumatına görə, dünyada son üç ayda ətin qiymətində də azalmalar baş verir. FAO-nun Ət Qiymətləri İndeksi iyulda iyuna nisbətən 0.5, avqustda iyula nisbətən 1.5, sentyabrda isə avqusta nisbətən 0.5 faiz azalıb. Rəsmi statistikaya görə, bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanda ət istehsalı 364.2 min ton olub. Bu da 2021-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 2.9 faiz çoxdur. İdxala gəlincə, cari ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycana 26 min 149 ton ət gətirilib. Bu da ötən ilin analoji dövrü ilə müqayisədə 1.8 faiz çoxdur. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyindən məsələ ilə bağlı bildirilib ki, qurum qiymət tənzimləməsində iştirak etmir: “Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin belə bir funksiyası yoxdur. Dövlət qiyməti heç bir formada tənzimləmirsə, bazarda qiymətlər tələb-təklif qanununa görə müəyyənləşir”. Qeyd olunub ki, “bazarda qiymət qalxıb” deməzdən əvvəl ət satış nöqtələrinin neçə faizində bu bahalaşmanın baş verib-vermədiyini bilmək lazımdır: “Əgər hansısa bir satış nöqtəsində satıcı qiyməti qaldırıbsa, buna “bazarda qiymətlər qalxıb” demək olmaz”. Onu da xatırladaq ki, bu günlərdə baş nazirin rəhbərliyi altında iclaslar keçirilib, antiinhisar tədbirləri haqqında qərarlar qəbul olunub. Amma yenə də qiymət artımı var. Kənd təsərrüfatı üzrə ekspert Vahid Məhərrəmli isə qeyd edir ki, son dörd ayda Azərbaycanda ət və ət məhsullarının bahalaşması tendensiyası güclənir: “Ət və ət məhsullarının qiymətləri iyunda 0.2, iyulda 0.4, avqustda 2, sentyabrda isə yalnız mal ətinin qiyməti 14-17 faiz artıb. İyul ilə müqayisədə avqustda Azərbaycanda ət və ət məhsullarının idxal dəyəri 26.4 faiz artıb”. Ekspert Azərbaycanda yem bazasının zəif olduğunu deyir: “Bahalaşmanın əsas faktoru budur. Amma müvafiq qurumlar bu yem məsələsində tədbir görmək, yemçilikdə məhsuldarlığı artırmaq əvəzinə örüş sahələrini əkinə verdi. İndi isə biz statistikadan görürük ki, ot və şirəli yem istehsalı azalıb”. Onun hesablamalarına görə, Azərbaycanda tələbat 2 milyon 500 min olduğu halda, cəmi 300 min ton qüvvəli yem istehsal olunur: “Yəni heyvandarların heyvanın kökəltməsində istifadə etdikləri yem kifayət qədər və keyfiyyətli olmadığı üçün xərcləri çoxalır, əldə etdikləri məhsulun həcmi isə az olur”. Onun sözlərinə görə, bu da o deməkdir ki, fermerlərin istehsal etdiyi ətin maya dəyəri getdikcə artır və onlar məcburiyyət qarşısında ətin qiymətini artırırlar: “Dünya bazarında ətin qiyməti get-gedə ucuzlaşdığı bir halda, Azərbaycanda ətin bahalaşması yerli problemlə əlaqədardır”. Qeyd edək ki, bir müddət öncə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Heyvandarlığın təşkili və monitorinqi şöbəsinin müdiri Eldar Həsənov da bu məsələyə diqqət çəkərək bildirib ki, kənd təsərrüfatının heyvandarlıq sektorunun inkişafı üçün əsas seqmentlərdən biri yem və yem bazasının düzgün təşkilidir: “Azərbaycanda bəzi yem və yem komponentləri var ki, onlar məhz idxaldan aslıdır, burda xüsusilə soya və günəbaxan bitkisi kimi məhsulları, mineral-vitamin qarışıqlarını qeyd edə bilərik. Öıkəmizdə yem və yem komponentlərinin idxaldan aslılığını nəzərə alaraq cari ildə hökümət və dövlət tərəfindən mühüm qərarlar qəbul edilib. Belə ki, Nazirlər Kabineti “Satışı əlavə dəyər vergisindən azad olunan heyvandarlıq və quşçuluq təsərrüfatlarında istifadə edilən yem və yem əlavələrinin Siyahısı”nı təsdiq edib ki, burada 72 adda yem bitkiləri və yem komponentləri öz əksini tapıb. Siyahıda, nəinki ölkəmizdə əkilən yem bitkiləri, eyni zamanda hazırda dünyada heyvandarlıq sektoru üçün ənənəvi bitkilər də yer alıb. Qəbul edilmiş qərara görə yem və yem əlavələrinin təsnifatı ilə bağlı hüquqi baza yaradılmış, yem və yem əlavələrinin istehsalı və satışı ilə məşğul olan biznes subyektlərinə münasibətdə vergi inzibatçılığı asanlaşdırılmış oldu. Bununla da çoxsaylı bazar subyektləri 72 növdə məhsulun (yem və yem əlavələrinin) istehsalı və satışı üzrə tətbiq olunan vergi güzəştlərindən bəhrələnmiş olur. Əgər bu gün ailə-kəndli fermer təsərrüfatlarının hər birinin həyətində 3-5 baş iribuynuzlu, yaxud da xırdabuynuzlu heyvan saxlanırsa, bu heyvanlara çəkilən maya xərci yemə çəkilən maya dəyəri xərcini üstələyir. Odur ki, istər saxlama şəraitinə görə, istərsə də maddi-texniki bazasının təminatı sahəsində kiçik təsərrüfatlar sıradan çıxmağa başlayır. Bu, birbaşa bazara təsir edir. Bazarda heyvan yemlərinin qiyməti liberallaşdırılıb, qiyməti bazar özü tənzimləyir". O əlavə edib ki, heyvandarlıqda yem sulu şirəli, qaba, qüvvəli yemlər kimi qrupa bölünür ki, burada da qüvvəli, balanslaşdırılmış yemlərin xüsusi rolu var: “Hazırda yem rasionunda qüvvəli yemə olan tələbat tam ödənilmir. Belə ki, qüvvəli yemin hazırlanmasında yem bitkiləri ilə bərabər vitamin və minerallardan, digər əlavə komponentlərdən istifadə edilir. Qeyd olunduğu kimi bu komponentlər sırf idxaldan asılıdır və onlar məhsulun maya dəyərinə birbaşa təsir edir. Beləliklə, yemin istehsalına çəkilən xərc son məhsula - ət istehsalına da təsir edir”. Onu da qeyd edək ki, ölkədə sənaye üsulu ilə yem istehsal edən müəssisələr mövcuddur. Onlar yerli istehsal olan yem bitkilərindən istifadə etsələr də, bütün digər komponentləri xaricdən idxal edir. Dünya bazarında yem və yem əlavələrinin qiymətinin dəyişməsi, logistika xidmətlərinin artması idxal olunan məhsulların qiymətinə təsir etməklə, istehsala da öz təsirini göstərir.
Ramil QULİYEV
