Dünya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhdid mənbələrindən biri həcmi sürətlə artan xarici borclardır. Bu hal koronavirus pandemiyası meydana çıxdıqdan sonra özünü daha qabarıq büruzə verməyə başlayıb. Beynəlxalq Valyuta Fondunun hesablamalarına əsasən, 2020-ci ildə İkinci Dünya müharibəsindən bəri ən böyük illik borc artımı yaşanıb. Nəticədə qlobal borc 226 trilyon dollara yüksəlib.
Son iki ildə borc həcmi daha da artaraq 230 trilyon dollara yaxınlaşıb. İndi qlobal borc dünya ÜDM-sinin təxminən 260 faizini təşkil edir. Borclar, xüsusilə inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda özünü göstərir. İnkişaf etmiş ölkələrin borcu onların ÜDM-nin 130 faizinə çatıb. Ən böyük borca malik ölkə yenə ABŞ-dır. ABŞ-ın dövlət borcu tarixdə ilk dəfə 31 trilyon dolları ötüb. Ölkənin Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, ABŞ-ın 31 trilyon 123 milyard 887 milyon 781 min 401 dollar 34 sent borcu var. Borcun böyük hissəsi - 24 trilyon dollar fiziki şəxslərə məxsusdur. Ölkənin xarici hökumətlərə borcu isə təxminən 7 trilyon dollar təşkil edir. Amerikanın dövlət borcunun tavanı 31,4 trilyon dollar səviyyəsində müəyyən edilib. Belə şəraitdə ABŞ-ın dolları bahalaşdırması ölkə iqtisadiyyatının pul ehtiyacını, həm də borclanma səviyyəsini artırır. “Goldman Sachs” bankı analitiklərinin qeyd etdiyi kimi, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi faiz dərəcələrini çox aqressiv qaldırarsa, fond bazarı çökəcək. Nəticədə borc tavanı daha tez aşılacaq və ölkə bu halda defolta sürüklənəcək. Defolt alternativ iqtisadiyyatları inflyasiya şokuna sürükləməkdir. İndiki halda kreditorlar getdikcə daha tez-tez ABŞ hökumətinin ödəniş qabiliyyətli olmasını şübhə altına alır. Belə vəziyyət tezliklə əcnəbi sərmayədarları ABŞ-ın xəzinədarlıq istiqrazlarından tamamilə çəkindirəcək. Bu, maliyyə böhranına aparan birbaşa yoldur və budəfəki böhran nəinki 2008-ci il, hətta 1930-cu illərdəki Böyük depressiyanı da geridə qoya bilər. Lakin borc problemi təkcə ABŞ-da deyil. Böyük iqtisadiyyata malik Yaponiyanın xarici borcu 10 trilyon dolları keçib. Avropada da borc böhranı kəskinləşir. Indiki halda dolların güclənməsi, xüsusən inkişaf etməkdə olan ölkələrin iqtisadiyyatına problem yaradır. Çünki həmin ölkələr borcu dollarda götürürlər və dollar bahalaşdıqca, onların borcları da artır. Məsələn, Türkiyədə dollarda borc götürən bir şirkət əvvəllər 8 lirəni çevirib 1 dollar borcunu ödəyirdisə, indi 18 lirəni çevirib 1 dollar borcunu ödəyir. Başqa sözlə, dolların möhkəmlənməsi borcları dollarda olan ölkələr üçün problem yaradır. Hətta Avropa ölkələri də bundan zərər görür. Avro 20 illik minimuma qədər ucuzlaşıb. Yaponiya valyutası son 25 ildə ən aşağı məzənnə ilə satılır. Funt sterlinq isə 1985-ci ildən bəri ən aşağı kursla təklif olunur. Digər səbət valyutalar da dollara nisbətən ucuzlaşmaqdadır. ABŞ dolları birjalarda son 24 ildə ən yüksək məzənnə ilə alınıb-satılır. Azərbaycanda isə bu problem müşahidə edilmir.
Qeyd edək ki, Maliyyə Nazirliyinin 2023-cü ilin dövlət və icmal büdcələrinin ilkin göstəricilərinə dair açıqlamasında bildirilir ki, 2023-cü ildə də makroiqtisadi sabitliyin qorunması məqsədilə fiskal və monetar siyasətlərin əlaqələndirilməsinin gücləndirilməsi milli valyutanın mübadilə məzənnəsinin cari ildəki kimi sabit qalmasını dəstəkləyəcək. Sənəddə deyilir ki, İqtisadiyyat Nazirliyi tərəfindən təqdim olunmuş makroiqtisadi proqnozlarda 2023-2026-cı illər üzrə manatın ABŞ dollarına qarşı məzənnəsi 1,7 manat səviyyəsində götürülüb. Qeyd edilib ki, tədiyə balansının irihəcmli profisiti valyuta bazarında təklifin genişlənməsi ilə müşayiət olunub ki, bu da məzənnə sabitliyini dəstəkləyib. 2022-ci ilin birinci yarımilliyində manatın ABŞ dollarına qarşı orta günlük rəsmi məzənnəsi 1,7 manat təşkil edib. Manatın məzənnəsinin sabitliyinə Azərbaycanın artan valyuta ehtiyatları da əsaslı surətdə təsir edir. Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 5,1% və yaxud 2,7 milyard dollar artaraq 55,9 milyard dollara çatıb. Bu fonda əahlinin manata etimad səviyyəsinin də yüksəlməsi müşahidə olunur. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, əhalinin banklardakı əmanətlərinin məbləği son bir il ərzində 25,7 faiz artaraq avqustun 1-nə milli valyuta ekvivalentində 10 milyard 817,1 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 60,1 faizi milli, 39,9 faizi xarici valyutada qoyulub. Beləliklə, milli valyutada olan əmanətlərin məbləği əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 36,6 faiz, xarici valyutada qoyulmuş əmanətlərin məbləği isə 12,2 faiz artıb. Bütün bunlar təsadüfi hesab olunmur. Belə ki, Azərbaycan manatı həm regionda, həm də bütün postsosialist məkanda ən dəyərli, ən güclü valyutalardan biri kimi çıxış edir. Borc məsəsləsində də ölkəmiz əlverişli mövqedədir. Bu arada Dünya Bankı da 2025-ci ilə kimi Azərbaycanın dövlət borcu ilə bağlı proqnozunu yeniləyib. Bankın “Avropa və Mərkəzi Asiya İqtisadi Yeniləmə” hesabatında Azərbaycanda 2022-ci il üzrə dövlət borcunun ümumdaxili məhsulda payı 11,8% müəyyən edilib. Dünya Bankı Azərbaycanın dövlət borcunun 2023-cü ildə 10,7%, 2024-cü ildə isə 11% olacağını proqnozlaşdırıb.
Ramil QULİYEV
