Dünyada mürəkkəb geosiyasi şərait qlobal maliyyə sferasına təsirlərini davam etdirir. Bu şəraitdə üzləşdiyi inflyasiyanı azalda bilmək üçün ABŞ-ın dolları bahalaşdırması bəzi ölkələrdə əlavə problemlərə səbəb olur. Elə “The New York Times” qəzeti də ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin (FEA) faiz dərəcəsini artırmasının digər ölkələrə mənfi təsirindən yazır.
Qəzet ki, yüksək uçot dərəcəsi dünya ticarəti və tranzaksiyalarının əsas valyutası olan dolların dəyərini yüksəldir, həm zəngin, həm də yoxsul ölkələrdə iqtisadi çaxnaşmaya səbəb olur: “Britaniyada və Avropa qitəsinin böyük hissəsində dolların güclənməsi ağrılı inflyasiyanı qidalandırır”. Qeyd edək ki, son həftələrdə ingilis funt sterlinqi dollar qarşısında dəyərini xeyli itirib. Britaniya funtu bir müddətdir ki, dolların müqavimətinə qarşı təzyiq altındadır. Artıq 1 funt sterlinq 1,03 dollar səviyyəsindədir. Əgər funt sterlinq dollar qarşısında bu səviyyədə qalarsa, neft və təbii qaz kimi əmtəələrin dollarla ticarəti Böyük Britaniyaya baha başa gələcək. ABŞ-dan idxal olunan digər məhsulların qiymətlərində də ciddi artım olacaq. Analitiklər İngiltərə Bankının qarşıdakı dövrdə inflyasiyaya nəzarət etmək üçün faiz dərəcələrini artırmağa davam edəcəyini düşünürlər. İngiltərə Bankı ötən həftə faiz dərəcələrini 50 faiz artıraraq 2,25 faizə çatdırıb. Hazırda ölkədə inflyasiya 9,9 faiz təşkil edir ki, bu da son 40 ilin ən yüksək səviyyəsidir. Amma görülən tədbirlər hələ də istənilən nəticəni vermir. Dünyanın iqtisadi nəhənglərindən olan Çin pulu da dəyər itirir. Çin Xarici Valyuta Mübadilə Əməliyyatları Sistemində milli valyuta olan yuanın məzənnəsi 378 baza bəndi zəifləyib. Nəticədə yuanın məzənnəsi cari il ərzində ən aşağı səviyyəyə, 1 dollar üçün 7,0298 yuana düşüb. Yuanın aprel ayından başlayan zəifləməsi milli valyutanın son 2 ildə illik ən böyük dəyər itirməsi ilə nəticələnib. Xarici ekspertlər yuanın məzənnəsinin zəifləməsini koronavirusla mübarizə tədbirlərinin, o cümlədən ölkənin maliyyə və biznes mərkəzi olan Şanxay kimi iri şəhərlərdə ötən aylarda tətbiq olunan sərt qapanma rejiminin iqtisadi fəallığa mənfi təsirləri, ABŞ-ın Federal Ehtiyat Sisteminin uçot dərəcəsini artırması ilə əlaqələndirirlər. Vahid Avropa pulu olan avro da dollar qarşısında zəifləyir.
“The New York Times” yazır ki, dolların güclənməsi kasıb ölkələrə daha ciddi təsir edir. Məsələn, aclıq riskiylə üzləşən Nigeriya və Somalidə güclü dollar idxal olunan ərzaq, yanacaq və dərmanın qiymətini qaldırır. Güclü dollar borc içində olan Argentina, Misir və Keniyanı defolta sürükləyir, Hindistan və Cənubi Koreya kimi iqtisadiyyatlara xarici sərmayəni çəkindirmək təhdidi yaradır. Kornel Universitetində iqtisadiyyat professoru, valyutalar haqda bir neçə kitabın müəllifi Esvar Prasad dünyanın qalan hissəsi üçün çıxılmaz durum yarandığını deyir. Ancaq onun sözlərinə görə, FES-in inflyasiyanı cilovlamaqdan ötrü aqressiv davranmaqdan başqa yolu yox idi: “Hər hansı yubanma işləri daha da pisləşdirə bilərdi”. Dollar hələlik dünyanın əsas valyutasıdır, transmilli korporasiyalar və maliyyə qurumları harada yerləşməklərindən asılı olmayaraq, məhsula qiymət qoyanda, hesab aparanda dollardan istifadə edirlər. Dünyada tranzaksiyaların 40 faizi dollarla aparılır. Hazırda dollar digər əsas valyutalarla müqayisədə son on illərin ən yüksək həddinə yüksəlib. Bunnu bir səbəbi dünyadakı böhranlar, o cümlədən koronavirus pandemiyasıdır. “The New York Times” yazır: “Narahat dünyada dollar ənənəvi olaraq sabitlik və təhlükəsizlik simvoluna çevrilib. İşlər pis gedəndə adamlar daha çox dollar alıblar. Digər tərəfdən, Birləşmiş Ştatlar üçün iqtisadi proqnozlar, qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, digər əksər regionlardan daha yaxşıdır. Harvardda iqtisadiyyat professoru, Obama administrasiyasında baş iqtisadi müşavir olmuş Ceyson Förman deyir ki, güclü dollar sayəsində ABŞ-da qismən azalan inflyasiya dünyada artır. O, yoxsul ölkələrin daha böyük təsir məruz qaldığını qeyd edir. Belə ki, yoxsul ölkələr borclarını dollarla ödəməlidirlər, borc alanda məzənnənin necəliyindən asılı olmayaraq. 1980-ci illərdə Latın Amerikasında fəlakətli borc böhranına ABŞ-ın artan faiz dərəcələri səbəb olmuşdu”. Qəzet qeyd edir ki, yeni araşdırma güclü dolların yeni yaranan bazarlarda iqtisadi tərəqqini tamamilə geri saldığını üzə çıxarıb. Belə vəziyyətdə Azərbaycanda dolalrın sabit həddə qalması şübhəsiz ki, ölkənin inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Dünya Bankı ölkəmizdə bu xüsusda vəziyyəti təhlil edərkən dqqətiilk olaraq ona yönəldir ki, Azərbaycan Dövlət Neft Fondu (ARDNF) tərəfindən xarici valyuta satışı avqust ayında ötən ilin eyni deövrü ilə müqayisədə 4,6 % azalsa da, iyul ayı ilə müqayisədə 2 dəfədən çox artıb. Quruma görə, Azərbaycan manatının məzənnəsi sabit qalaraq, 1 ABŞ dolları üçün 1,7 manat səviyyəsində olub, halbuki Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) ehtiyatları artıb: “Valyutaya olan zəif tələb ehtiyatların yaradılmasına kömək edib. Bununla bağlı Mərkəzi Bankının ehtiyatları avqust ayında nominal ifadədə 1,3 % artaraq 7,5 milyard ABŞ dollarına çatıb. Manatın nominal effektiv məzənnəsi bəzi ticarət tərəfdaşlarının valyutalarının ucuzlaşması nəticəsində 10,5 % bahalaşıb”. Xatırladaq ki, bu ilin yanvar-avqust aylarında ARDNF 3 milyard 392 milyon ABŞ dolları məbləğində xarici valyuta satıb. Bu, 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 9,3 % azdır.
Ramil QULİYEV
