Dünyada kəskinləşən geosiyasi çəkişmələr, Ukraynada və bəzi istiqamətlərdə davam edən savaş qlobal maliyyə sektoruna da ciddi təsir edir. Xüsusən də ABŞ başda olmaqla Qərb ölkələrinin sanksiyaları beynəlxalq maliyyə sferasına getdikcə daha çox təsir göstərməkdədir. Bu fonda bir çox ölkələrin milli valyutalarının sürətlə dəyərsizləşməsi baş verir.
Qeyd edək ki, Azərbaycana qonşu ölkələrdə də milli valyutaların ucuzlaşması qeydə alınır. Xüsusən də əsas ticarət tərəfdaşımız olan Türkiyədə, eləcə də İranda, Gürcüstanda milli valyutanın daha çox dəyərdən düşməsi müşahidə olunur. ABŞ dollarının digər valyutalara qarşı möhkəmlənməsi bu prosesi daha da sürətləndirir. Amma görünən budur ki, Azərbaycan qonşuları ilə müqayisədə daha əlverişli vəziyyətdədir. Bunu Maliyyə Nazirliyi də təsdiq edir. qurum bildirir ki, Ukraynadakı vəziyyətin təsiri ilə neftin qiymətinin bahalaşması və Azərbaycan Mərkəzi Bankının artan beynəlxalq ehtiyatları manatın sabit qalmasına kömək edəcək. Nazirliyin açıqlamasında deyilir ki, Ukraynadakı vəziyyət Azərbaycan iqtisadiyyatına potensial mənfi təsirləri ilə yanaşı, ölkəmiz üçün Avropa İttifaqının (Aİ) qaz tədarükünü diversifikasiya etmək səylərindən faydalanmaq imkanı da yaradır. Belə ki, 2022-ci ilin 18 iyul tarixində Azərbaycan və Aİ arasında imzalanmış enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair Anlaşma Memorandumuna uyğun olaraq beş il ərzində “Cənub Qaz Dəhlizi” üzrə qaz təchizatı iki dəfə artacaq və 2027-ci ildən Avropaya hər il azı 20 milyard kubmetr mavi yanacaq ötürüləcək. Eyni zamanda qeyd olunub ki, əsas ticarət tərəfdaşı olan ölkələrdə milli valyutaların dəyərsizləşməsi, Rusiya, Türkiyə, Ukrayna, Qazaxıstan, Belarus kimi ölkələrdə milli valyutanın dəyərdən düşməsi və bir sıra ölkələrdə həyata keçirilən sərt pul siyasəti manatın nominal effektiv məzənnəsini möhkəmləndirməklə Azərbaycanda inflyasiyaya azaldıcı təsir göstərir. Buna paralel olaraq manatın möhkəmlənməsi təzyiqləri formalaşır. Ancaq bu hal ölkəmizdə idxalı ucuzlaşdırmaqla yerli istehsalçıların maraqlarına və qeyri-neft məhsullarının ixrac imkanlarına mənfi təsir göstərir. O da vurğulanır ki, 2022-ci ilin birinci yarısında yuxarıda qeyd olunan ölkələrin Azərbaycanın qeyri-neft ixracında xüsusi çəkisi 57 %-dən, idxalda xüsusi çəkisi isə 43 %-dən yuxarı olub.
Manatın məzənnəsinin sabitliyinə Azərbaycanın artan valyuta ehtiyatları da əsaslı surətdə təsir edir. Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 5,1% və yaxud 2,7 milyard dollar artaraq 55,9 milyard dollara çatıb. Bu fonda əahlinin manata etimad səviyyəsinin də yüksəlməsi müşahidə olunur. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, əhalinin banklardakı əmanətlərinin məbləği son bir il ərzində 25,7 faiz artaraq avqustun 1-nə milli valyuta ekvivalentində 10 milyard 817,1 milyon manat təşkil edib. Əmanətlərin 60,1 faizi milli, 39,9 faizi xarici valyutada qoyulub. Beləliklə, milli valyutada olan əmanətlərin məbləği əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 36,6 faiz, xarici valyutada qoyulmuş əmanətlərin məbləği isə 12,2 faiz artıb. Bütün bunlar təsadüfi hesab olunmur. Belə ki, Azərbaycan manatı həm regionda, həm də bütün postsosialist məkanda ən dəyərli, ən güclü valyutalardan biri kimi çıxış edir. Manatın dollara nisbətən məzənnəsi uzun müddətdir ki, stabilləşib və dəyişmir. Ümumiyyətlə, Azərbaycanın maliyyə sektorunda bir sıra həssaslıqların qalmasına baxmayaraq, hazırda bu sahədə müsbət meyllər müşahidə olunmaqdadır. Demək olar ki, son 3 ildə möhkəm və sabit məzənnə, çox aşağı və konservativ azalan xarici borc, möhkəm xarici mövqelərimiz ölkəmiz üçün əlverişli şərait yaradır. Ölkəmizin valyuta ehtiyatları xarici borcu bir neçə dəfədən çox üstələyir. Bu şərtlər daxilində Azərbaycanda manatın məzənnəsinin sabit saxlanması ehtimalı yüksəkdir. Digər tərəfdən araşdırmalar göstərir ki, ölkəmizdə iqtisadi artımın drayverləri olan qeyri-neft sənayesi, aqrar sahə, informasiya və rabitə xidmətləri daha dinamik inkişaf edir. Bu da enerji sahəsi ilə yanaşı, adıçəkilən sahələrin inkişafl hesabına manatın dayanılqlığına münbit şərait yaradır. Ölkənin maliyyə qüdrətinin artması bütün sahələrə yönəldilən vəsaitlərin həcminin artmasını da stimullaşdırıb. Güclü sabitlik və əlverişli iqtisadi mühit işgüzarlığın yüksəlməsinə və sərmayələrin artımına səbəb olub. Bu hal Azərbaycanın maliyyə imkanlarının daha da yaxşılaşmasına gətirib çıxarıb. Bundan başqa, Azərbaycanda neft-qaz və qeyri-neft ixracatının artması ölkəyə daha çox valyutanın daxil olmasına imkan yaradır. Yəni ixracın artması nəticədə Azərbaycanın valyuta gəlirlərinin artması anlamına gəlir. Eyni zamanda, təbii ki, idxalın azalması da ölkədən çıxan valyutanın həcminin azalmasına xidmət edən faktorlardandır. İxracın artması, təbii ki, ölkənin maliyyə sabitliyi baxımından çox vacibdir. Çünki manatın məzənnəsi həm də xarici valyutaya olan tələbin ödənilməsindən asılıdır. Bu, maliyyə sabitliyini qoruyub saxlaya bilməsi üçün Mərkəzi Banka əlavə rıçaqlar verir. Qeyri-neft sektorunun istehsal və ixrac potensialının artırılması həm də iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xidmət edir. Bu da manatın məzənnə sabitliyi üçün çox mühümdür.
Ramil QULİYEV
