Rusiya və Qərb arasında dərinləşən ziddiyyət maliyyə sferasında da özünü qabarıq göstərməyə başlayıb. Belə görünür ki, Rusiya müttəfiq hesab etdiyi ölkələrlə birlikdə Qərb valyutaları, xüsusən də dollar vı avronu sıradan çıxarmaqda israrlıdır. Bunu Vladivostokda keçirilən Şərq İqtisadiyyat Forumunda çıxış edən Rusiya prezidenti Vladimir Putinin açıqlamaları bir daha təsdiq etdi.
Putin qeyd edir ki, ölkələr tədricən hesablaşma və ehtiyat valyutaları kimi dollar, avro, funt sterlinqə inamını itirir və onlardan istifadədən uzaqlaşırlar: “Qərb ölkələri tarixin axarına müqavimət göstərmək cəhdi ilə dünya iqtisadi sisteminin əsrlər boyu qurulmuş əsas sütunlarını sıradan çıxarıblar. Gözümüzün qabağında hesablaşmalar aparmaq, ehtiyat saxlamaq, aktivləri təqdim etmək mümkün olan valyutalar kimi dollara, avroya və funt sterlinqə olan inam itib. Və biz bu cür etibarsız, güzəştə gedən valyutaların istifadəsindən addım-addım uzaqlaşırıq”. Putin qeyd edib ki, hətta ABŞ-ın müttəfiqləri də öz dollar ehtiyatlarını tədricən azaldır: “Bunu statistik rəqəmlərdən də görmək olar. Həm dollarla hesablaşmaların həcmi, həm də əmanətlərin həcmi getdikcə azalır”. O xatırladıb ki, bu günlərdə “Qazprom” və onun çinli tərəfdaşları qaz tədarükü üçün ödəniş edərkən rubl və yuana 50/50 nisbətində keçmək qərarına gəliblər. Ümumiyyətlə, Rusiya və Çin ticarəti indi əsas etibarı ilə milli valyutalar üzərindən aparır. Çinin “Global Times” qəzeti yazır ki, Vaşinqtonun hərəkətləri, o cümlədən Rusiya aktivlərinin dondurulması və düzgün olmayan pul-kredit siyasəti səbəbindən ölkələr ABŞ dollarından ödəniş vahidi kimi imtina edir: “Digər ölkələr Amerikanın diktaturasına tabe olmadıqda ABŞ-ın onların da vəsaitlərini ələ keçirə biləcəyindən ehtiyat edirlər. Bunun fonunda bir sıra dövlətlər dollardan imtina edərək ehtiyat aktivlərini şaxələndirir. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi yalnız bu dövlətin maraqlarını qoruyur. Bundan əlavə, Rusiyanın Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyatına başladıqdan sonra Qərb dövlətləri qəfildən çoxsaylı anti-Rusiya sanksiyaları tətbiq etməyə başladılar ki, bu da öz növbəsində ölkənin təxminən 300 milyard dollarlıq aktivlərini dondurdu. Buna cavab olaraq Rusiya prezidenti Vladimir Putin Qərbə ultimatum verdi - onlar Rusiya qazını ancaq rubla ala bilərlər. Bu səbəbdən ABŞ dolları ucuzlaşdı, rus rublu isə heyrətləndirici artım göstərdi və xeyli möhkəmləndi”. Çinlə yanaşı, İran da Rusiya ilə ticarəti artıq milli valyuta ilə aparır. İran və Rusiya rəsmiləri ilə aparılan danışıqlar çərçivəsində əlaqələrin davamlı şəkildə genişləndirilməsi üçün maliyyə-bank bazasının hazırlanmasına dair razılıq əldə olunub. İranın maliyyə və iqtisadiyyat naziri Ehsan Xanduzi qeyd edir ki, İran və Rusiya dolları ölkələr arasında ticarət əməliyyatlarından çıxarıb: “Rusiya ilə bank, maliyyə və iqtisadi əməkdaşlığa gəlincə, ilk addım atılıb, rubl İran və Rusiya arasında ticarət əməliyyatlarına daxil olub”.
Rusiyadan kömür alan Hindistan şirkətləri xammalın pulunu ödəyərkən dollardan imtina etməyə başlayıblar. Bu yolla onlar ABŞ-ın sanksiyaları altına düşmə risklərini azaltmağa çalışırlar. Artıq ölkədə təchizatçılarla hesablaşmalar üçün əsasən yuan və BƏƏ dirhəmindən istifadə edilir. Qeyd edək ki, iyun ayında hindistanlı idxalçılar ən azı 742 min ton Rusiya kömürünün pulunu dollara alternativ valyuta ilə ödəyiblər. Bu, Rusiyadan idxal edilən 1,7 milyon ton kömürün 44 faizini təşkil edir. Hazırda respublika xammal idxalını artırır və endirimlərə görə Rusiyadan tədarükə üstünlük verir. Son həftələrdə Hindistanda kömür üçün dollar əvəzinə Çin yuanı, BƏƏ dirhəmi, Honq-Konq dolları ödəmək adi hala çevrilib. Qeyri-dollar ödənişlərinin 31 faizi Çin valyutası, 28 faizi isə Honq Konq dollarının payına düşüb. Rusiya silahlarını da artıq milli valyuta üzərindən reallaşdırır. “Rosoboroneksport”un rəhbəri Aleksandr Mixeyev bildiri rki, Rusiya hərbi-texniki əməkdaşlıq çərçivəsində hesablaşmalar üçün avro və dollardan və SWIFT vasitəsilə ödənişlərdən imtina edib. jurnalistlərə bildirib: “Bu gün hərbi-texniki əməkdaşlıq müqavilələrinə xidmət göstərən bank sistemi avro və dollar zonalarında işləmir və SWIFT-dən istifadə etmir. Bizdə tərəfdaş bankların mexanizmlərindən istifadə etməklə daha çevik hesablaşma sistemi və qapalı valyuta sxemi var və biz bunu uğurla həyata keçiririk. Bu gün biz hind rupisi, Çin yuanı ilə işləyirik, rublla işləyirik". Bu fonda Qardaş Türkiyə də Rusiya ilə ticarəti daha çox rublla aparır. Elə Azərbaycan da Rusiya ilə ticarətdə milli valyutaların payını artırır. Qeyd edək ki, Azərbaycanın əsas idxal dövriyyəsi Rusiya, Çin və Türkiyə kimi ölkələrin payına düşür. Bununla bağlı sadalanan ölkələrin dollardan imtina prosesi Azərbaycanda da manatın işləklik səviyyəsinə təsir edə bilər. Ekspertlər hesab edir ki, Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə kimi böyük ölkələr və iqtisadi güc sahiblərinin dollara qarşı indiki fəaliyyəti davam edərsə, ABŞ valyutasının hegemonluğuna son qoyulması qaçılmaz olacaq. Əslində, dünya ticarətində dolların payının getdikcə azalması artıq bu prosesin başlandığını göstərir. Belə vəziyyətdə hesab edilir ki, Azərbaycan da, digər ölkələr kimi, bu gedişlə valyuta ehtiyatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Xatırladaq ki, ölkəmiz dollar ehtiyatının bir hissəsini qızıla çevirib və bu prosesin daha da genişlənməsi gözlənir. Digər tərəfdən, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər, xüsusən də dolların kursundan istifadə edilməsi ilə başlanan valyuta savaşı da Amerika pulu üçün təhdidlərin artdığını göstərir. İstənilən halda, baş verənlər valyuta savaşlarının artıq getdikcə qızışmaqda olduğunu göstərir və burada, bir çox valyutalardan fərqli olaraq, manatın sabit mövqedə qalması proqnozlaşdırılır. Çünki Azərbaycanın valyuta ehtiyatları, həmçinin istər Rusiya, istərsə də Qərblə əməkdaşlıq münasibətləri ölkəmzin maliyyə sistemi üçün hər hansı təhdid olmayacağını göstərir. Bu şəraitdə sabit manatın regionda ticarət üçün əsas valyuta olma ehtimalı da artır.
Ramil QULİYEV
