Qərb vu Rusiya arasında enerji sahəsində ziddiyyətlər getdikcə daha kəskin xarakter almaqdadır. Qərbin əsas məqsədi Rusiya iqtisadiyyatını sarsıtmaq və ölkənin enerji daşıyıcılarından, o cümlədən neft satışından gəlirlərini azaltmaqdır. Bununla bağlı olaraq Qərbdə Rusiya nefti üçün yuxarı qiymət həddinin təyin olunması təklif edilir.
Artıq “Böyük yeddilik” ölkələrinin (ABŞ, Böyük Britaniya, Almaniya, İtaliya, Kanada, Fransa və Yaponiya) maliyyə nazirləri bu barədə qərar qəbul edib. Həmin həddən yuxarı qiymətə Rusiya neftinin dənizlə daşınması və bunu həyata keçirən şirkətlərin sığortlanması qadağan ediləcək. Rusiyanın bu cür qərara reaksiyası gözlənildiyi kimi sərt olub. Belə ki, Rusiya bazar şərtlərindən kənar heç bir ölkəyə neft tədarük etməyəcəyini bəyan edib.
Bunlar artlq neft bazarında qeyri-müəyyən situasiya formalaşdırır və neft qiymətlərində sürətli dəyişikliklərə yol açır. Qlobal iqtisadiyyatda yaşanan gərginlik neft bazarında durumu daha da mürəkkəbləşdirir. Bundan başqa, son dövrlər neftin qiymətinə təsir göstərən başlıca amillərdən biri ölkələrin yürütdüyü sərt pul siyasətidir. İndi qlobal iqtisadiyyatın əsas probleminin kəskin inflyasiya sayıldığını gözardı etmək olmaz. Dünyanın bir çox ölkəsində inflyasiya rekordları qeydə alınır. Belə olan ortamda həmin ölkələrin mərkəzi bankı pul siyasətini sərtləşdirir, uçot dərəcələrini artırır və digər bənzər mexanizmləri işə salır. Beləcə, pul resursları bahalandığından iqtisadi fəallıq azalır. İqtisadi fəaliyyətin zəifləməsi bazardan gözləntiləri mənfi yöndə dəyişir. Artıq bir çox iqtisadi qurumlar da böyük iqtisadiyyatlı ölkələrin il sonuna böyümə proqnozlarını aşağı endirib. Bütün bu amillər qarşıdakı aylarda enerji resurslarına tələbin zəifləyəcəyinə işarə edir. Bu da, öz növbəsində, indilikdə qiymətlərin ucuzlaşmasına gətirib çıxarır. Hazırda neft qiymətlərinin əvvəlki aylarla müqayisədə ucuzlaşmasına bir yox, bir neçə amil təsir edir. Bu amillərdən biri də OPEC-in qərarıdır. Avqustun əvvəllərində keçirilən görüşdə OPEC+ ölkələri sentyabrda neft hasilatının sutkada 100 min barrel artırılmasını təsdiqləmişdi. Xatırladaq ki, OPEC+ ölkələri 2020-ci ilin mayında, koronavirus pandemiyası ucbatından neftə tələbat azaldığından, gündəlik neft hasilatını 9.7 milyon barrel azaltmaqla bağlı qərar qəbul etmişdi. Sonrakı dövrdə müqavilənin şərtlərinə dəfələrlə dəyişdi. Ötən ilin avqustundan bəri alyans hasilatı hər ay gündəlik 400 min barrel, bu ilin may-iyun aylarında gündəlik 432 min barrel artırıb. İyul-avqust aylarında hasilatdakı artım 648 min barrelə çatıb. Deməli, neft çıxaran ölkələrin təklifi artırması da enerji bazarlarında qiymətin formalaşmasına təsir göstərib. Neft qiymətinə beynəlxalq təşkilatlar və ümumi iqtisadi trendlərlə yanaşı, ayrı-ayrı ölkələrin atdığı addımlar da təsir göstərir. Məsələn, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi neftlə zəngin ölkələr bildirmişdi ki, qarşıdan gələn qış aylarında enerji böhranı təhlükəsi doğarsa, onlar bazara əlavə neft ehtiyatları çıxarmaq iqtidarındadır. Bənzər açıqlamalar enerji bazarları ilə bağlı risklərin qiymətə təsir imkanlarını nisbətən neytrallaşdırır. Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı sayılan ABŞ da enerji qiymətlərinin artmamasında maraqlıdır. ABŞ rəhbərliyi benzinin bahalaşmasının yüksələn inflyasiyanın önəmli hissəsini təşkil etdiyini əsas gətirərək onu ucuzlaşdırmaq üçün müxtəlif tədbirlər görür. Bu ilin martında ABŞ prezidenti Co Bayden ölkənin strateji neft ehtiyatlarının 6 ay ərzində gündə 1 milyon barelin və toplam 180 milyon barreldən çox neftin satışına icazə vermişdi. Ağ Ev iyulun sonunda elan edib ki, ölkə daxilində benzini ucuzlaşdırmaqdan ötrü strateji neft ehtiyatından əlavə 20 milyon barrel neft satacaq.
Enerji qiymətlərinin səviyyəsi Azərbaycan üçün də həyati önəm daşıyır. Ölkənin ixracdan əldə etdiyi vəsaitin müəyyən hissəsi enerjidaşıyıcıların hesabına formalaşır. Ancaq indiki qiymətləri Azərbaycan üçün bir o qədər də təhlükəli saymaq olmaz. Ötən ilin sonunda 2022-ci ilin dövlət büdcəsi təsdiqlənərkən bu il üçün neftin bir barrelinin qiyməti 50 dollardan hesablanmışdı. 2022-ci il ərzində neftin qiyməti gözləniləndən yüksək olduğundan, ilin ortasında dövlət büdcəsinə yenidən baxıldı. Bu ilin martında Azərbaycan neftinin qiyməti 135 dollaradək yüksəlmişdi. İyun ayında dövlət büdcəsinə dəyişikliklərdən sonra neftin bir barreli 85 dollar olaraq hesablanmağa başladı. Hazırda Azərbaycan neftinin qiyməti 100 dollara yaxındır. Başqa deyimlə, neftin qiyməti Azərbaycanın büdcəsi üçün təhlükəli həddə enməyib. Ancaq ilin sonunadək neft qiyməti 85 dollardan aşağı ensə də, bu il Azərbaycana problem olmayacaq. Çünki Hesablama Palatası da büdcəyə düzəlişlərlə bağlı rəyində bildirmişdi ki, ilin ilk yarısında neft qiymətləri səviyyəsinin gözləniləndən çox olması hətta neftin bir barrelinin daha yüksək hesablanması zamanı ortaya çıxan fərqləri də qapatmağa yetəcək qədərdir. Bu üzdən, ən azı, bu ilin sonunadək Azərbaycan büdcəsinin icrası ilə bağlı problemlər yaşanması gözlənilmir. Digər tərəfdən onu da nəzərə almaq lazımdır ki, 2022-ci il ərzində Azərbaycan təbii qaz satışından əldə etdiyi gəlirləri də kəskin artırıb. Burada bir diqqətçəkən məqam da odur ki, əvvəlki illərdə Azərbaycanın enerji gəlirlərinin əsas hissəsi neft, daha az hissəsi isə qaz satışından ibarət idi. Amma artıq demək olar ki, neft və qaz satışından əldə edilən gəlirlər bərabərləşib. Elə bu amil də neft ucuzlaşarkən Azərbaycana əlavə üstünlük gətirir. İndilikdə Rusiya-Ukrayna savaşı fonunda Avropanın Rusiyadan enerji asılılığının qalması təbii qazı bahalaşdırır. Bundan başqa, Azərbaycan enerji sektorundan iqtisadi asılılığını azaltmaq üçün də tədbirlər görür. Bu da dəyişən neft iymətlərinin ölkəyə təsirini minimal həddə endirir.
Ramil QULİYEV
