Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) pul siyasətinin əməliyyat çərçivəsinin təkmilləşdirilməsi və banklararası pul bazarının aktivləşdirilməsinin ilkin mərhələsində faiz dəhlizinin aşağı həddini sentyabrın 1-dən 4% səviyyəsinə (hazırda 6,25%) endirməyi qərara alıb. Başqa sözlə, faiz dəhlizinin aşağı həddi 2,25 faiz bəndi azaldılır.
AMB bu qərarını bank sektorundakı izafi likvidliyin əlverişli şərtlərlə sterilizasiyası və banklararası pul bazarında tarazlı faizlərin formalaşması imkanlarının yaranması baxımından məqsədəuyğun sayıb. Mərkəzi Bank qısamüddətli pul bazarının müxtəlif seqmentlərində faizlərin kəskin dəyişkənliyinə yol vermədən banklararası faizləri mərhələlərlə faiz dəhlizinə yaxınlaşdırmaq hədəfini qarşıya qoyub. Makroiqtisadi durum və banaklararası bazardakı vəziyyətdən, eləcə də yeni alətlərin tətbiqinin maliyyə bazarının müxtəlif seqmentlərinə təsirlərindən asılı olaraq Mərkəzi Bankın faiz dəhlizinin eni daraldılacaq.
Maraqlıdır, Mərkəzi Bankın faiz dərəcəsini dəyişməsi ölkədə kreditlər üzrə faiz dərəcəsinin də dəyişməsinə necə təsir edəcək?
Vüqar Bayramov: “Mərkəzi Bankın son qərarı birbaşa manatın möhkəmlənməsinə, xarici valyutaların dəyərsizləşməsinə hesablanmış bir addımdır”
Millət vəkili Vüqar Bayramov bildirdi ki, Mərkəzi Bankın faiz dəhlizini 4 faiz həddinə endirməsi birbaşa bank sektorundakı izafi likvidliyin artıq olması ilə bağlıdır: “İlkin qiymətləndirmələrə görə, bank sektorunda son aylar izafi likvidlikdə kəskin artımlar var. İzafi likvidliyin artması daha çox sistem əhəmiyyətli bankların payına düşür. Nisbətən orta və nisbətən kiçik hesab olunan bankların izafi likvidlikdəki payı kifayət qədər kiçikdir. Buna rəğmən bank sektorundakı izafi likvidilik vəsaitlərin bir hissəsinin məhz çərçivə alətləri vasitəsilə strelizasiya edilməsi, yəni dövriyyədən çıxarılmasına tələb yaradıb. Strelizasiya vəsaitlərin qismən dövriyyədən çıxarılması o deməkdir ki, izafi likvidilik bütövlükdə faizlərə, o cümlədən valyuta bazarına ciddi təsir göstərməsin. Çünki izafi likvidliyin digər neqativ tərəfi ondan ibarətdir ki, valyuta bazarındakı tələb-təklifi dəyişə bilir. Nəzərə alaq ki, mövcud bank sektorunda bir sıra qısa müddətli yerləşdirmələr üzrə faizlər Mərkəzi Bankın aşağı faiz dəhlizindən xeyli aşağıdır. Bu da, təbii ki, Mərkəzi Bankı aşağı faiz dəhlizinə yenidən baxmağa sövq etdi. Bu baxımdan, bütövlükdə son addımda məqsəd izafi likvidliyin minumumlaşdırılması və faiz dəhlizləri vasitəsilə onların bir qisminin strelizasiyasına, yəni dövriyyədən çıxarılmasına nail olmaq və valyuta bazarında stabilliyin qorunub saxlanması, son nəticədə makrostabilliyi dəstəkləməyə xidmət edir”.
Millət vəkili hesab edir ki, Mərkəzi Bankın son qərarı birbaşa manatın möhkəmlənməsinə, xarici valyutaların dəyərsizləşməsinə hesablanmış bir addımdır.
Samir Əliyev: “Mərkəzi Bankın bu addımının kökündə uçot dərəcəsinin pul-kredit siyasətinə təsirini artırmaq durur”
İqtisadçı ekspert Samir Əliyev bildirdi ki, Mərkəzi Bankın açqılamasına görə, sentyabrın 1-dən pul siyasəti alətlərinin yeni konfiqurasiyada tətbiqinə başlanılıb: “Mərkəzi Bankım məlumatında qeyd edilir ki, daimi imkanlar (bankların təşəbbüsü ilə keçirilən sterilizasiya və likvidliyin verilməsi əməliyyatları) alətləri işə salınıb, açıq bazar əməliyyatlarının (Mərkəzi Bankın təşəbbüsü ilə keçirilən sterilizasiya və likvidliyin verilməsi əməliyyatları) çeşidi isə genişləndirilib.
Söhbət nədən gedir? Mərkəzi Bank 1 günlük depozit və əks-REPO əməliyyatlarının aparılmasına başlayır. 1 günlük depozit əməliyyatları üzrə faiz dərəcəsi faiz dəhlizinin aşağı həddinə (4%), 1 günlük əks-repo əməliyyatları üzrə faiz dərəcəsi isə faiz dəhlizinin yuxarı həddinə (9,25%) bərabərdir. 1 günlük əks-repo son dəfə 2007-ci ildə tətbiq edilib. Əməliyyat illik 16% olmaqla 11 milyon manat həcmində olub. 14 və 28 günlük verilən depozit əməliyyatları isə 2021-ci ildən dayandırılıb. Bundan başqa sterilizasiya məqsədilə 7 günlük repo və əks-repo hərracları da keçiriləcək. Repo əməliyyatları üzrə faizlər faiz dəhlizinin aşağı həddi ilə uçot dərəcəsi (4%-7,75%), 7 günlük əks-repo əməliyyatları üzrə faizlər isə uçot dərəcəsi ilə faiz dəhlizinin yuxarı həddi (7,75%-9,25%) arasındakı intervalda müəyyənləşəcəkdir. Məlumat üçün bildirim ki, 7 günlük repo əməliyyatı son dəfə 2005-ci ildə aparılıb. Əməliyyatın illik faiz dərəcəsi 9,17% olmaq həcmi təxminən 1 milyon manat təşkil edib. 7 günlük əks-repo əməliyyatının aparılması barədə rəsmi məlumat yoxdur”.
S. Əliyev əlavə etdi ki, Mərkəzi Bankın açıqlamasında 1, 3, 6 və 9 aylıq notların gəlirliliyinin bazarda tələb-təklif nisbətindən asılı olaraq formalaşacağı qeyd edilir: “Mərkəzi Bank bazarda daha çox 28 günlük və 1 illik notları buraxırdı və onların illik faiz dərəcəsi faiz dəhlizinin aşağı həddi əsasında müəyyənləşdirilirdi. Sonuncu notlar 28 günlük buraxılıb və faiz dərəcəsi 6.26%, həcmi isə 630 milyon manat olub. Mərkəzi Bankın bu addımının kökündə uçot dərəcəsinin pul-kredit siyasətinə təsirini artırmaq məqsədi güdür. Çünki dövri olaraq uçot dərəcəsinin dəyişdirilməsi kredit bazarında hiss edilmir. Mərkəzi Bank qısamüddətli pul bazarını aktivləşdirməklə bazardakı faiz dərəcələrini tədricən faiz dəhlizinə uyğunlaşdırmağa çalışır ki, sonra həmin faiz dəhlizi vasitəsilə bazara nüfuz edə bilsin”.
Ekspertin sözlərinə görə, REPO qiymətli kağızların satılması və əvvəlcədən razılaşdırılmış müddət bitdikdən sonra onlardan geri alınması əməliyyatıdır. Bu əməliyyat Mərkəzi Bank tərəfindən pul təklifinin həcminin qısamüddətli dövrdə azaldılması məqsədilə həyata keçirilir. Əks-REPO isə qiymətli kağızların alınması və əvvəlcədən razılaşdırılmış müddət bitdikdən sonra geri qaytarılmasını nəzərdə tutan əməliyyatdır. Mərkəzi Bank tərəfindən əks-REPO-nun tətbiq olunmasında məqsəd pul təklifinin qısamüddətli artırılmasıdır.
Günel CƏLİLOVA
