Rusiyanın vaxtaşırı nümayiş etdirdiyi şıltaqlıq üzündən Qazaxıstan son dövrlərdə öz neftinin ixracında ciddi çətinliklərlə üzləşib. Məsələ burasındadır ki, qazax neftinin əsas ixrac marşrutu Rusiya ərazisindən keçir. Amma Qərbi enerji müstəvisində şantaj etməyə çalışan Rusiya vaxtaşırı ərazisindən qazax neftinin ixracına da əngəl yaradır. Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumunun fəaliyyətinin vaxtaşırı dayanması bunun təzahürü hesab edilir.
Qeyd edək ki, Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu Qazaxıstan neftinin Rusiya ərazisindən tranzitlə ixracı üçün yaradılıb. Konsorsium Qərbi Qazaxıstanı Qara dəniz sahilləri ilə birləşdirən və ümumi uzunluğu 1511 kilometr olan Tengiz-Novorossiysk boru kəmərinə sahibdir. Bu kəmər uzun illər ərzində Qazaxıstan neftinin əsas ixrac marşrutu olub. Adıçəkilən Mərkəzi Asiya ölkəsindən nəql olunan neftin 80 %-dən çoxu bu kəmər vasitəsilə ötürülür. Kəmərin illik tutumu 67 milyon ton neftdir. Amma Rusiya bu kəmərin fasiləsiz iş rejimini təmin edə bilmir. Elə bu səbəbdən qazax tərəfi yeni ixrac marşrutları axtaırır. Bunu ölkənin energetika naziri Bolat Akçulakov da xüsusi olaraq vurğulayır. O qeyd edir ki, Qazaxıstan hakimiyyəti Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumunun fasiləsiz işləməsində maraqlıdır və neft ixracı üçün yeni marşrutların axtarışı hasilatın planlaşdırılan artımı ilə əlaqələndirilir: “Biz həmişə deyirik ki, Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu Qazaxıstan neftinin daşınması və ixracı üçün ən sərfəli marşrutdur. Buna görə də əsas vəzifə Qazaxıstan neftinin ixracı üçün sabit satış kanalına sahib olmaq üçün bu marşrutun fasiləsiz işləməsini təmin etməkdir. Bu, bütövlükdə Qazaxıstan iqtisadiyyatının inkişafı üçün çox vacib və əhəmiyyətlidir”. Bolat Akçulakov respublikanın niyə alternativ neft nəqli marşrutlarını nəzərdən keçirdiyini də açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, yaxın iki il ərzində Qazaxıstan iri yataqları genişləndirməklə, yeni yataqların axtarışı və yeni kiçik yataqların istismara verilməsi ilə neft hasilatını artırmağı planlaşdırır. Nazir qeyd edib ki, bu il üçün neft hasilatı üzrə proqnoz 85,7 milyon tondur, lakin ölkədə hasilat ola bilsin ki, 107 milyon tonadək artacaq: “Müvafiq olaraq, bunlar bu gün ixrac üçün göndərdiyimiz həcmlərdən artıq həcmlərdir. Təbii ki, belə bir vəziyyətdə biz bu super həcmləri necə göndərə biləcəyimizi düşünməliyik”. Bu fonda Qazaxıstan hasil etdiyi neftin müəyyən hissəsini Azərbaycan üzərindən dünya bazarına çıxara bilər və əslində, bu da xüsusi diqqət mərkəzindədir.
Qeyd edək ki, elə ötən ay Qazaxıstan prezidenti Kasım-Jomart Tokayev ölkə neftinin ixracı üçün yeni marşrutlartın müəyyən edilməsinə çağırıb. Tokayev dövlət rəsmilərilə söhbətində deyib ki, Xəzər dənizinin dibi ilə boru kəmərinin çəkilməsi mümkünlüyünü araşdırsınlar. Onun sözlərinə görə, bu kəmər Rusiya ərazisindən yan keçməlidir. Tokayev hökumətə tranzit daşımalarda və respublika sərhədinin perimetri boyunca neft məhsullarının differensiallaşdırılmış qiymətlərinin işlənib hazırlanması barədə hökumətə tapşırıq verib. Dövlət başçısı bu xüsusda bildirib: “Qazaxıstan üçün neft tədarükünün şaxələndirilməsi mühüm vəzifədir. Prioritet istiqamət Transxəzər marşrutudur. Mən “KazMunayQaz”a onun həyata keçirilməsi üçün ən yaxşı variantı, o cümlədən Tengiz layihəsindən investorların cəlb edilməsi imkanlarını işləyib hazırlamağı tapşırıram”. Prezident qeyd edib ki, hökumət Qazaxıstanın investisiya holdinqi olan“Samruk-Kazına” ilə birlikdə Atırau-Kenkiyak və Kenkiyak-Kumkol neft kəmərlərinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması üçün tədbirlər görməlidir. Hazırda Yanacaq-energetika sahəsində Azərbaycan-Qazaxıstan əməkdaşlığının əsas istiqamətlərindən biri məhz karbohidrogen ehtiyatlarının Azərbaycan ərazisindən Batumi neft terminalına nəqli sayılır. Bu həcmin artırılması imkanları, neft və neft məhsullarının Xəzər regionundan dünya və Avropa bazarlarına çıxarılma marşrutlarının diversifikasiyası istiqamətində əməkdaşlığı genişləndirmək Qazaxıstan üçün indi prioritetdir. Son aylar ərzində qazax tərəfi öz məhsullarını Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarına çatdırmağa xüsusi diqqət edir. Bu məsələ Gürcüstanın Batumi şəhərində “Neft və neft məhsullarının Cənubi Qafqaz nəqliyyat dəhlizi ilə nəqli” adlı beynəlxalq konfransda əsas diqqət mərkəzində olub. Konfransda Qazaxıstan və Türkmənistanın neft, neft məhsullarının Azərbaycan, Gürcüstan ərazisindən nəqli, bu yüklərin ötürülməsi imkanları müzakirə edilib. Aparılan müzakirələrdə Xəzər dənizindəki Qazaxıstan, Türkmənistan və Azərbaycanın limanlarının və neft terminallarının yükburaxma qabiliyyəti, onların imkanları, dəmir yollarının imkanları diqqət mərkəzində olub. Qeyd etmək lazımdır ki, son illər ərzində yükdaşımalar üçün infrastukturunu təkmiləşdirən, inkişaf etdirən Azərbaycan ərazisindən daha böyük həcmdə tranzit məhsullarını ötürməyə hazırdır. Bu, Batumi şəhərində keçirilən konfransda da diqqətə çatdırılıb. Nəticə etibarı ilə Azərbaycan vasitəsilə Mərkəzi Asiyadan daşınan enerji məhsullarının həcmində ciddi artım olması gözlənilir. Bu, həm Mərkəz Asiya ölkələri, həm Azərbaycan, həm də enerji məhsullarını istehlak edən ölkələr üçün olduqca sərfəlidir.
Ramil QULİYEV
