Hər mövsüm məhsul yığımı başlayanda eyni proses təkrarlanır: kəndçi malını sata bilmədiyini deyir, şəhərli də məhsulun baha olduğunu vurğulayır. Yəni kənddə ucuz qiymətə alıcı tapa bilməyən məhsulu şəhərli “od qiymətinə” alır. Hər dəfə bu problem qabardılır, amma həll olunmur ki, olunmur.
Bu problem bütün bölgələrdə müşahidə olunur. Son zamanlar Şəmkir fermerləri məhsullarını sata bilmədiklərinə görə gileylənirlər.
Mərkəzi şəhərlərdə, o cümlədən paytaxtda kiloqramı bir manat civarında olan xiyarı Şəmkirdə fermerlər 5 qəpiyə satmaq məcburiyyətindədirlər. Xaçmazda 30-40 qəpiyə olan pomidor Bakı bazarlarında 1.5 manata satılır.
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2022-ci ilin may ayında əvvəlki ayla müqayisədə kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçı qiymətləri indeksi 0,4 faiz, o cümlədən bitkiçilik məhsulları üzrə 0,6 faiz, heyvandarlıq məhsulları üzrə 0,2 faiz artıb. Bitkiçilik məhsullarının istehsalçı qiymət indeksi 2021-ci ilin may ayı ilə müqayisədə 25,3 faiz, 2022-ci ilin yanvar-may aylarında ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 22,3 faiz artıb.
Komitə bildirir ki, iyun ayının 1-nə kimi tarlalardan 326,2 min ton (2,7 faiz çox) tərəvəz, 24,1 min ton (6,4 faiz çox) meyvə və giləmeyvə yığılıb.
Rəsmi statistikadan aydın olur ki, 2021-ci ildə Azərbaycandan xaricə 2 milyon 519,55 min dollarlıq 2064,32 ton ərik, 31 milyon 76,37 min dollar dəyərində 19442,99 ton təzə albalı və gilas, digərləri, 29 milyon 239,81 min dollar dəyərində 23395,09 ton nektarinlər də daxil olmaqla təzə şaftalı, 8 milyon 837,05 min dollar dəyərində 4970,24 ton təzə çiyələk və bağ çiyələyi və digər meyvələr ixrac olunub.
Məlumat üçün bildirək ki, 2021-ci ildə Azərbaycanda 29,4 min ton ərik, 11,5 min ton albalı, 44 min ton gilas, 35,9 min ton şaftalı, 33,9 min ton alça istehsal olunub.
Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına əsasən, bu ilin yanvar-may aylarında xaricə 219 milyon 242.95 min dollar dəyərində 192 min 263.40 ton meyvə-tərəvəz ixrac olunub. Bu, aprel ayı ilə müqayisədə cəki ifadəsində 50,5 faiz(apreldə ixrac 127 722.92 ton olub), dəyər ifadəsində isə 34,8 faiz artım (apreldə ixracdan 162 milyon 602.25 min dollar gəlir əldə olunub) deməkdir. 2021-ci ilin 5 ayı ilə müqayisədə meyvə-tərəvəz ixracımız çəki ifadəsində 10,1 faiz azalıb(ötən ilin eyni dövründə 213 911.01 ton ixrac olub), dəyər ifadəsində isə 6,3 faiz artıb(ötən ilin eyni dövründə ixracdan 206 milyon 170.83 min dollar əldə edilib).
2022-ci ilin may ayında ümumi meyvə-tərəvəz ixracının 177 min 406.96 tonunu kartof, pomidor, meşə fındığı, alma, nar, xurma təşkil edib. Aprel ayı ilə müqayisədə ixrac artımı 28 min tona yaxın kartofda, 27,7 min ton pomidorda qeydə alınıb. Bu isə o deməkdir ki, təzə meyvə-tərəvəzin ixracı ciddi həcmlərdə reallaşmayıb.
İstehsalçı ilə istehlakçı arasında bu qədər qiymət fərqinin olması bir çox sualların yaranmasına səbəb olur.
“Kənd təsərrüfatı məhsulları üçün konkret tədarükçü yoxdur, xüsusilə tərəvəzçilik və meyvəçilik sahəsi əziyyət çəkir”
İqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli bildirdi ki, son illər hökümət “kənddən şəhərə” layihəsi üzərində çalışsa da, hələlik istənilən nəticə hasil olmayıb: “Bu gün mərkəzi şəhərlərdəki bazarlar bütün fermerlər üçün əlçatan deyil. Ona görə də bölgələrdəki ucuz qiymət iri şəhərlərdəki baha qiymətlərlə uyğun gəlmir. Belə demək mümkünsə, mərkəzi şəhərlərdəki bazarlar inhisarlaşıb. Onları məhsulla təmin edən qurumlar sindikat şəklində məzənnəni müəyyən edirlər. Beləcə, qiymət süni şəkildə formalaşır. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan aqrar ölkədir. Ona görə də bu sektorda uzun illər müəyyən ənənələr formalaşıb. Həmin ənənələrdən biri də o idi ki, bir zamanlar bütün rayonlarda tədarük təşkilatları vardı. Bu tədarük təşkilatları yerli istehsalçılarla qabaqcadan müqavilə bağlayırdılar. Və bu müqavilə istehsalçı üçün gözəl stimul idi. O bilirdi ki, yetişdirdiyi məhsul əlində qalmayacaq. Və hətta qabaqcadan tədarükçüdən avans da alırdı. Amma bu gün bu ənənə ancaq findıqçılıq, tütünçülük, taxılçılıq, pambıqçılıq və çuğundur sahəsində qalıb. Digər kənd təsərrüfatı məhsulları üçün konkret tədarükçü yoxdur. Xüsusilə tərəvəzçilik və meyvəçilik sahəsi əziyyət çəkir. Halbuki, fermerlərə subsidiya əvəzinə bu cür müqavilələr təklif olunsa, həm ölkədə məhsul bolluğu olar, həm də fermerin bazar problemi birdəfəlik həll edilər”.
Ekspert onu da əlavə etdi ki, məhsul azlığı da qiymətə öz təsirini göstərir. Fermeri məhsul istehsalına həvəsləndirmək lazımdır. Fermerin bazar problemi olmasa, həm məhsul bolluğu olar, həm də qiymətlərdə ümumi sabitlik yaranar.
Günel CƏLİLOVA
