Məlum olduğu kimi, Azərbaycanda çörəyin qiyməti 5 qəpik bahalaşıb. Beləliklə, bir kisə 50 kq-lıq unun Bakı şəhərində ən yüksək qiymət həddi - 40,70 manatdır. Nəticədə unun yeni qiymətinə uyğun olaraq 500 qr-lıq ənənəvi (dairəvi) çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 55 qəpik, 600 qr-lıq çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 65 qəpik, 650 qr-lıq çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 70 qəpik təşkil edəcək. Bu barədə Azərbaycanın iri un və çörək istehsalçılarının yaydığı birgə məlumatda bildirilir.
Qeyd olunub ki, COVİD-19 pandemiyasının təsirləri və dünya iqtisadiyyatında yaranan qeyri-müəyyənliklər səbəbilə təchizat zəncirlərinə mütəmadi təzyiqlərin yaranması, logistik xərclərin yüksəlməsi, bir çox ölkələrin tələbdən artıq ehtiyat yaratması və buğda istehsalçısı olan ölkələrin daxili bazarı qorumaq məqsədilə müxtəlif proteksionist tədbirləri fonunda dünya bazarlarında ərzaqlıq buğdanın qiymətində artım davam etməkdədir.
Əsas ərzaqlıq buğda istehsalçısı olan ölkələrdə yaranmış siyasi və hərbi münaqişələr səbəbilə dünya bazarlarında ciddi qiymət və tədarük risqləri, habelə həmin məhsulların qlobal ticarətində məhdudiyyətlər müşahidə olunur. Münaqişələrin yaratdığı qeyri-müəyyənliklər, ərzaqlıq buğdanın logistik xərclərinin kəskin şəkildə yüksəlməsi, ixracın məhdudluğu və digər istehsalçı ölkələrin tətbiq etdiyi ixrac qadağaları dünya bazarında təklifin azalmasına və qiymətlərin yüksəlməsinə gətirib.
BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına əsasən, 2022-ci ilin iyul ayında 2021-ci ilin müvafiq ayı ilə müqayisədə ərzağın dünya üzrə qiymət artımı 13,1% səviyyəsində dəyərləndirilir. Təşkilatın proqnozlarına əsasən, 2022-ci ildə ümumilikdə qlobal istehsalın həcminin azalacağı gözlənilir.
Bununla yanaşı, ölkəmiz üçün xüsusilə önəmli olan məsələlərdən biri ən böyük ərzaqlıq buğda istehsalçılarından və Azərbaycana ixrac edilən buğdanın əsas mənbə ölkəsi olan Rusiyanın 2021-ci ilin fevral ayından tətbiq etdiyi yüksək ixrac tariflərinin hələ də qüvvədə qalmasıdır.
Dünya bazarlarında müşahidə olunan bu vəziyyət və ixracın məhdudlaşması ilə əlaqədar ölkəyə taxıl və un idxal edən sahibkarlıq subyektləri ciddi qiymət təzyiqləri ilə üzləşiblər. Cari ilin iyul ayında ölkəyə ərzaqlıq buğdanın orta idxal qiyməti 402,46 ABŞ dolları təşkil edib ki, bu da 2021-ci ilin müvafiq ayı ilə müqayisədə 67% (orta idxal qiyməti 241 ABŞ dolları), dekabr ayı ilə müqayisədə isə 18,4% (orta idxal qiyməti 339,89 ABŞ dolları) yüksəkdir.
Bununla belə, ötən il ərzaqlıq buğdanın dünya üzrə kəskin bahalaşmasının Azərbaycana təsirinin azaldılması məqsədi ilə hökumətin ayırdığı subsidiyalar hesabına buğda və unun qiyməti real qiymətlərdən aşağı saxlanılıb. Subsidiyalar hesabına bu qiymətlərin uzunmüddətli dövrdə liberal iqtisadi tələblərə zidd olaraq qeyri-real səviyyədə saxlanılması mümkün olmadığından, cari ilin əvvəlindən etibarən ərzaqlıq buğda tədarükü və un istehsalı ilə məşğul olan sahibkarlıq subyektləri unun qiymətini ərzaqlıq buğdanın ilin əvvəlinə olan idxal qiymətinə uyğunlaşdırıb. Un istehsalçıları çörək və un məmulatlarının qiymətini 2022-ci ilin taxılın biçin-tədarük dövrünədək göstərilən səviyyədən yuxarı qalxmaması üçün bütün səylərini səfərbər edib və ötən dövr ərzində ərzaqlıq buğdanın qiymətində artımlar baş versə də, unun qiymətində artım olmayıb. Bununla belə, dünya bazarında, həmçinin əsas idxal bazarlarında taxılın qiymət dinamikasında artımın davam etməsi qiymətlərin yenidən uyğunlaşdırılmasını zəruri edir.
Yaranmış vəziyyətdə idxal qiymətləri (ərzaqlıq buğdanın son üç ay üçün orta aylıq idxal dəyərinin 365 ABŞ dolları səviyyəsində olması) və emal xərcləri nəzərə alınmaqla, qiymətlərin yuxarı hədləri müəyyənləşdirilib: 50 kq-lıq bir kisə unun Bakı şəhərində ən yüksək qiymət həddi - 40,70 manat.
Nəticədə unun yeni qiymətinə uyğun olaraq 500 qr-lıq ənənəvi (dairəvi) çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 55 qəpik, 600 qr-lıq çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 65 qəpik, 650 qr-lıq çörəyin pərakəndə satış qiyməti - 70 qəpik təşkil edəcək.
Azərbaycanda çörəyin 5 qəpik bahalaşmasına ölkənin iri un və çörək istehsalçılarının qərar verməsi təəccüb doğurur və müzakirələrə səbəb olur. Ölkədə Tarif Şurası dura-dura hansısa tərkibi, təmsilçiləri nəməlum olan birliyin bu yöndə qərar verməsi ciddi suallar doğurur.
Azərbaycanın iri un və çörək istehsalçıları kimlərdir, burada hansı təşkilatlar təmsil olunur, bunların adları, ünvanları yoxdurmu? Bu birlikdə təmsil olunanlar kimlərdir, bura kimlər daxildir? Adları niyə yazılmır? Onlar özbaşlarına necə qiymət müəyyənləşdirə bilərlər? Belə hüquqi qayda varmı? Ölkədə qiymətləri Tarif Şurası müəyyən etdiyi halda bu dəfə niyə nəməlum bir birlik bu barədə açıqlama yaydı. Elə hər qurumun, birliyin özü ölkədə qiymət müəyyənləşdirəcəksə bunu axırı hara gedir? Ölkədə qiymətləri müəyyən edən Tarif Şurası var və xüsusən də strateji məhsulların qiyməti ilə bağlı qərarı o verə bilər. Bunlar niyə qiyməti müəyyənləşdirməlidirlər, burada Tarix Şurasının adı niyə yoxdur? Çox təəccüblü görsənir ki, Tarif Şurasının iştirakı, qərarı olmadan hansısa birlik ölkədə unun, taxılın, çörəyin qiymətini müəyyənləşdirir.
“Baş verənlərdən açıq-aşkar görünür ki, sahibkarkar kartel sövdələşməsinə gediblər və qiyməti birgə diqtə edirlər”
Bütün bu məsələlərlə bağlı tanınmış kənd təsərrüfatı mütəxəssisi Vahid Məhərrəmovla əlaqə saxladıq. V.Məhərrəmov “Bakı-Xəbər”ə şərhində bildirdi, bu süni qiymət artımıdır və kartel sövdələşmələrinin nəticəsidir: “Ölkədəki un, çörək istehsalçıları bir birlik yaradıblar. Bu kartel sövdələşməsidir. Yəni bir sıra unüyütmə ilə məşğul olan şirkətlər, çörək istehsalını həyata keçirən müəssisələr öz aralarında danışıb razılığa gəliblər ki, belə bir addım atılsın. Burada kartel sövdələşməsi baş verib. Danışıblar ki, nə üçün çörəyin qiyməti artmasın? Sözləşiblər ki, taxılın qiymətini, unun və çörəyin qiymətini də artırmaq olar. Bununla Tarif Şurası məşğul olmur. Un, çörək istehsalı ilə məşğul olanların sayı kifayət qədər çox olduğu və onlar da özəl şirkətlər, sahibkarlar olduğuna, dövlət də bu məsələyə hər hansı bir formada qarışmadığına görə o sahə müstəqildir. Yəni bu səbəbdən də biz hər yerdə unun, çörəyin qiymətini eyni görməli deyilik. Məsələn, elə mağazalar olmalıdır ki, orada çörək ucuz olmalıdır. Çünki ola bilsin, çörək bişən müəssisə ora yaxındır, daşıma xərcləri elə də baha deyil, ona görə də qiymət fərqi mütləqdir. Amma təəssüf ki, bizdə belə deyil. Bizdə nə edirlər? Bir neçə sahibkar, iri şirkət bir araya gəlib İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinə müraciət edir ki, bizim xərcimiz artdığı üçün məhsulun qiymətini qaldırmaqda israrlıyıq, bizim başqa yolumuz yoxdur. Dövlət Xidməti də un və çörək istehsalçılarına qiymət artımına görə etiraz etmir. Bu, bazar iqtisadiyyatına ziddir. Bazar iqtisadiyyatında belə olmur, ola bilməz ki, hər yerdə çörəyin də, unun da qiyməti çəkisinə görə eyni olsun. Bu fərqli olmalıdır, fərqli-fərqli özəl müəssisələr bununla məşğul olmalıdır. Bunlar bir müəssisə deyil, xərcləri də müxtəlifdir, birinə baha, birinə daha ucuz başa gəlir. Bu məsələ monopoliyayadır, buna görə də bu kimi hallar baş verir”.
Azərbaycanda un və çörək istehsalı ilə məşğul olan şirkətlərin sözü bir yerə qoyub süni qiymət artımına rəvac verdiyini bu gün deyənlər çoxdur. V.Məhərrəmov da bu fikirə şərikdir: “Əlbəttə, bu 100 faiz bu işlə məşğul olan sahibkarların süni qiymət artımına rəvac verməsidir. Ola bilməz ki, bütün şirkətlərin xərci eyni vaxtda və eyni həcmdə artsın. Hamının xərci hər 1 kiloqram üçün 5 qəpik artmayıb ki? Ola bilməz ki, hamının xərci 10 faiz artıb. Birinin xərci 9, birininki 7 faiz arta bilər. Bazar iqtisadiyyatı o deməkdir ki, hər bir sahibkar qiyməti özü müəyyən edir, yəni bazar oyunçuları, başqa şirkətlərlə danışığa getmir. Baş verənlərdən açıq-aşkar görünür ki, sahibkarkar kartel sövdələşməsinə gediblər və qiyməti birgə diqtə edirlər. Eləcə də yumurta və digər ərazaq məhsulları ilə bağlı eyni qaydada razılaşmaya gedilib. Bütün ölkə üzrə eyni məhsulun qiymətini eyni gündə müəyyən edirlər. Yumurtanın da qiyməti bütün ölkə üzrə eyni gündə eyni miqdarda qalıxdı. Bu da ola bilməz. Burada kartel sövdələşməsi var. Bunların içində bir təşkilatçı var, amma onun kim olduğunu demək çətindir. Müəyyən versiyalar ola bilər. Məsələn, bahalaşma təşəbbüsü yuxarıdan, İqtisadiyyat Nazirliyindən də gələ bilər. İqtisadiyyat və Kənd Təsərrüfatı nazirliklərinin seyrçi mövqedə dayanması da şübhəlidir. İqtisadiyyat Nazirliyi və Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi bu işə qarışmalıdır. Onların öz hesablamaları olmalıdır...
Biz vaxtilə “Bakı-Xəbər”lə birgə çörək istehsalı ilə məşğul olan bir zavodda belə bir hesablama aparmışdıq. Həmin zavodun rəhbərliyi də iştirak edirdi, qiymət artımının süni olduğunu biz sübut etdik. Aydın müəllim onu yaxşı xatırlayar”- deyə V.Məhərrəmov qeyd etdi.
İradə SARIYEVA
