Məlumdur ki, bu gün qlobal iqtisadiyyatda tənəzzül risqləri artıb, iqtisadi artımla bağlı 2022 və 2023-cü illər üçün proqnozlar əhəmiyyətli dərəcədə pisləşib. Belə şəraitdə dünya ölkələrinin qarşılaşdığı problemlərdən biri də artan borclarla bağlıdır. ABŞ, Avropa ölkələri, Çin, Hindistan, Yaponiya, Rusiya kimi böyük iqtisadiyyata malik ölkələr borc sarıdan daha ciddi problemlərlə üzləşiblər. Kiçik hesab edilən ölkələrin bir çoxunda da eyni problemlər qeydə alınır.
Onlarla müqayisədə Azərbaycanın əlverişli mövqedə olması isə artıq qlobal miqyasda etiraf edilir. Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycan xarici dövlət borcunu sürətlə azaldan ölkələr sırasında yer alır. Bu il iyulun 1-nə Azərbaycanın birbaşa xarici dövlət borcu 7 milyard 167,1 milyon dollar, birbaşa daxili dövlət borcu isə 2 milyard 789,7 milyon manat təşkil edib. Hesablama Palatasının “2022-ci il Dövlət büdcəsinin icrasına dair yarımillik xülasəsi”nə əsasən, 6 ayda birbaşa xarici dövlət borcu 226,3 milyon dollar və ya 3,1 % azalıb, birbaşa daxili dövlət borcu 282,6 milyon manat və ya 11,3 % artıb. Beləliklə, Azərbaycan cxarici borcu daxili borcla əvəzləyir və bu da ölkəyə mühüm üstünlüklır qazandırırı, onun xarici iqtisadi asılılığını aradan qaldırır. Bu il iyulun 1-nə ümumi dövlət borcu ÜDM-in 14,7 %-ni, o cümlədən xarici dövlət borcu ÜDM-in 11,7 %-ni, daxili dövlət borcu isə ÜDM-in 3 %-ni təşkil edib. Xatırladaq ki, dövlət büdcəsində bu il üçün daxili dövlət borclanmasının yuxarı həddi 1,1 milyard manat, xarici dövlət borclanmasının yuxarı həddi 600 milyon manat, il ərzində veriləcək dövlət zəmanətlərinin məbləğinin yuxarı həddi 800 milyon manat müəyyən edilib. bunlar fonunda “Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyi hesab edir ki, Azərbaycan enerji ehtiyatlarının istehsalçısı və ixracatçısı kimi dünya bazarlarında bu məhsulların yüksək qiymətindən faydalanır. Bu, dövlət borcunun ümumi daxil məhsula isbətinə müsbət təsir edərək onu aşağı səviyyədə saxlamağa imkan yaradır. Agentliyin hesablamalarına görə, Azərbaycanın daxil olduğu Şərqi Avropa regionunda borc səviyyəsinin ÜDM-yə nisbətinin bu il 9,1 % olacağını proqnozlaşdırır.Bundan başqa, bu il regionda hökumətlərin faiz xərclərinin ÜDM-yə nisbəti 2019-cu illə müqayisədə 0,05 % artıb: “Yüksək borc, tənəzzül riskləri artdıqca ölkələri çətin seçimlərlə üz-üzə qoyur. Koronavirus pandemiyasının dövlət maliyyəsinə vurduğu zərəri hələ də çox az ölkə tərsinə çevirə bilib. 2022-2023-cü illərdə qlobal artım yavaşladıqca, dövlət borcunun ÜDM-yə nisbətinin yüksək səviyyələri bir çox ölkəni iqtisadi artımı və əhalinin həssas təbəqələrini dəstəkləmək üçün daha az maliyyə çevikliyi ilə qarşılaşdıra bilər”.
“Fitch” bu ilin sonuna reytinq portfelindəki 119 suveren ölkədən yalnız 20-də dövlət borcunun ÜDM nisbətlərinin 2019-cu il səviyyəsində və ya daha aşağı olacağını proqnozlaşdırır: “Şərqi Avropada borcun ÜDM-yə nisbəti, bu il qismən Rusiya-Ukrayna münagişəsinin nəticələri ilə əlaqəli büdcənin azalmasını əks etdirir. Bununla belə, borcun ÜDM-yə nisbəti region ölkələrinin üçdə birində 2015-2019-cu illərin ortalamasından daha azdır. Bir çox ölkədə inflyasiyanın son sürətli artımı, xüsusilə də əmtəə ixracatçıları üçün nominal ÜDM səviyyələrini artıraraq və fiskal gəlirləri xərclərdən daha sürətli qaldıraraq borc nisbətini artıra bilər. Bununla belə, vergilərin artırılmasını və ya dövlət xərclərinin azaldılmasını tələb edən struktur fiskal konsolidasiya səyləri, ev təsərrüfatlarının və müəssisələrin inflyasiya ilə bağlı gəlir təzyiqləri ilə üzləşdiyi yerlərdə sosial və siyasi çəkişmələr yaradacaq. Əslində, əksər ölkələr qiymət artımının ev təsərrüfatlarına və biznesə təsirinin bir hissəsini kompensasiya etmək üçün artıq maliyyə siyasətini yüngülləşdirib. Eyni zamanda, yüksək inflyasiya həm də nominal faiz dərəcələrini artırır, suveren borclanma xərcləri artırır, eləcə də bəzi inkişaf etməkdə olan bazarlarda valyuta məzənnəsinin zəifləməsinə səbəb olur ki, bu da xarici valyutada olan borcla bağlı ödəniş yüklərini artırır. Daha yüksək faiz dərəcələrinin borclanma xərclərinə təsiri, faiz artımlarının sürəti və miqyası, borcun müddəti və borcun dəyişkən məzənnələr və ya xarici valyuta ilə ifadə olunan inflyasiya ilə indeksləşdirilmiş nisbəti kimi amillərdəki dəyişiklikləri əks etdirəcək şəkildə dünyada fərqli sürətlərdə dəyişəcək”. Agentlik bu fonda qeyd edir ki, borc məsələsində ən yaxşı yerlərdən biri məhz Azərbaycana məxsusudur. Azərbaycanın qonşusu olan Ermənistanda ötən ilin sonunda dövlət borcu il ərzində 1 milyard 257 milyon dollar və ya 15,8 faiz artaraq 9 milyard 226 milyon dollar təşkil edib.Xarici borc strukturunda hökumətin borcu 6 milyard 185 milyon dollar təşkil edir və ötən bir il ərzində bu məbləğ 585 milyon dollar və ya 10,5 faiz artıb. Xarici borcun bir hissəsi - təxminən 458 milyon dollar Ermənistan Mərkəzi Bankının payına düşür ki, bu da il ərzində 0,5 faiz azalma deməkdir. Ümumilikdə isə 2021-ci ilin sonuna daxili dövlət borcu 2 milyard 583 milyon dollar təşkil edib ki, bu da 2020-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 674 milyon dollar və ya 35,3 faiz çoxdur. Daxili borclar əsasən rezidentlər tərəfindən dövlət xəzinə istiqrazlarının alınması hesabına formalaşır. Büdcədə nəzərdə tutulan xərcləri həyata keçirmək üçün Ermənistan hökuməti vaxtaşırı xarici dövlətlərdən və təşkilatlardan borc alır, lakin vergi ayırmaları və digər daxil olan məbləğlər kifayət etmir. Vaxtaşırı yaranan sosial və iqtisadi şok vəziyyətlər nəticəsində borcların cəlb edilməsi daha geniş vüsət alır. Bu baxımdan son on ildə Ermənistanın dövlət borcu iki dəfə artaraq ölkə iqtisadiyyatı və vətəndaşları üçün böyük yükə çevrilib. Eyni zamanda, son on ildə bu ölkənin xarici borcu təxminən iki dəfə, daxili borcu isə beş dəfə artıb. Digər qonşumuz Gürcüstanın xarici dövlət borcu artaraq cari ilin birinci rübünün sonuna 22,1 milyard dollar təşkil edib. Bu da ölkədə ümumi daxili məhsul istehsalının 110,8 faizinə bərabərdir. Gürcüstanın xalis xarici borcu 13,3 milyard dolları və ya ÜDM-in 67 faizini təşkil edir.
Ramil QULİYEV
