Azərbaycan Avropaya nəzərdə tutulan vaxtdan daha tez müddətə təbii qazın ixrac həcmini artırıb. Belə ki, Azərbaycanla Avropa İttifaqı (Aİ) arasında enerji sahəsində Strateji Tərəfdaşlığa dair imzalanan Anlaşma Memorandumuna əsasən, ölkəmiz gələn il Avropaya ixrac edilən təbii qazın miqdarını 12 milyard kubmetrə çatdırmalı idi. Daha sonra bu göstərici 2027-ci ilə qədər 20 milyard kubmetrə çatmalı idi. Bu il isə Azərbaycandan Avropaya ixrac edilən təbii qazın həcmi 8 milyard kubmetr təşkil etməli idi. Lakin real vəziyyət göstərir ki, Azərbaycan indidən Avropaya qaz nəqlində rekorda imza atmağı bacarıb.
“EADaily” portalı yazır ki, Avropa İtiifaqı ölkələri Rusiyadan idxal olunan təbii qazın minimuma endirilməsi şokunu yaşayarkən Azərbaycanın “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Avropaya nəql etdiyi qazın gündəlik həcmi 37 milyon kubmetrə yüksəlib. Qeyd edilir ki, qaz nəqli hazırkı tempi qoruyub saxlasa, illik ixrac 13,5 milyard kubmetrə çatacaq. Ekspertlər bildiriblər ki, bu həcm Avropa üçün indiki halda müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. “EADaily” portalı vurğulayır ki, “Qazprom”un təbii qaz nəqlini 40 faiz azaltması nəticəsində hər min kubmetr qazın qiyməti 2300 dolları keçib. Bu fonda Azərbaycan Avropaya qaz satışından daha çox gəlir əldə edir. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri, beynəlxalq məsələlər üzrə ekspert Metyu Brayza bildirir ki, Avropa İtiifaqı Azərbaycanın “Cənub Qaz Dəhlizi”nin genişlənməsinə investisiya yatırılması zərurətini də başa düşür: “Avropa İttifaqı və şirkətləri təbii qaz infrastrukturuna investisiya yatırmalıdır. Bu investisiya yatırımı təkcə “Cənub Qaz Dəhlizi”nin Avropa seqmenti ilə məhdudlaşmamalı, həm də Cənubi Qafqaz Qaz Boru kəməri və “Transanadolu” qaz boru kəmərinin (TANAP) genişlənməsini əhatə etməlidir. Azərbaycanla memorandum imzalanmazdan əvvəl Avropa İtiifaqı təbii qazdan istifadənin istixana qazı tullantılarına səbəb olduğunu əsas gətirərək, qaz nəqli infrastrukturuna investisiya yatırılmasına bir qədər ehtiyatla yanaşırdı. Lakin artıq hamı anlayır ki, qarşıdakı bir neçə onillik ərzində keçid dövrü yanacağı kimi təbii qaza tələbat qalacaq”. Belə bir vaxtda məlum olub ki, Azərbaycandan Avropaya daha çox qaz nəqli üçün TANAP kəmərinin buraxılış gücü də artırılacaq. Türkiyənin enerji və təbii sərvətlər naziri Fatih Dönməz qeyd edir ki, Avropa İttifaqı və Azərbaycan arasında imzalanmış, Avropaya daha çox təbii qaz nəqlini nəzərdə tutan memorandum çərçivəsində TANAP-ın gücü iki dəfə artırıla bilər: “TANAP-ın ötürmə gücü iki dəfə artırıla bilər. İllik ötürülən 16 milyard kubmetr təbii qaz 31-32 milyard kubmetrə qədər yüksələcək. Bunun üçün bəzi qabiliyyətartırma investisiyalarına ehtiyac olacaq”. Nazir qeyd edib ki, bu istiqamətdə müəyyən vaxta ehtiyac var və Türkiyə prosesdə iştirak etməyə hazırdır.
Qeyd edək ki, hazırda Rusiya təbii qaz amili ilə Avropanı daha çox sıxır. Belə ki, Rusiya qazının “Şimal axını-1” vasitəsilə nəqli daha bir turbininin bağlanması səbəbindən kəmərin maksimum gücünün 20 faizinə qədər azalıb. Beləliklə, boru kəməri vasitəsilə ilə qaz tədarükü əvvəlki həcmindən iki dəfədən də çox azalaraq sutkada 67 milyon kubmetrdən 31 milyon kubmetrə enib. 2011-ci ildə istifadəyə verilən bu boru kəməri hər gün Rusiyadan Almaniyaya maksimum 170 milyon kub metr qaz nəql edə bilir. Kəmərin sahibi “Şimal Axını AG” konsorsiumudur və bütün fəaliyyət və tikinti işləri də bu şirkətə aiddir. Şirkətin ən böyük hissədarı Rusiyanın dövlət neft şirkəti “Gazprom”dur. İyunun sonuna olan məlumata görə, Almaniya illik qaz ehtiyacının 26 faizini Rusiyadan alır və mavi yanacağın böyük hissəsi “Şimal axını-1” ilə idxal edilir, digər hissəsi isə yerüstü kəmərlər hesabına reallaşdırılır. Almaniya hökuməti bildirib ki, “Gazprom”un ixracatı dayandırmasına heç bir texniki səbəb yoxdur. Qurumun enerji siyasəti üzrə komissarı Kadri Simson “Gazprom”un atdığı addımı siyasi motivli qərar adlandırıb. Digər Avropa ölkələri də Rusiyanın addımlarından narazılıq edir. Elə bu səbəbdən Avropada etibarlı mənbə olan Azərbaycana maraq artıb. Bu gün Ukrayna ətrafında baş verən hadisələr fonunda bir sıra Avropa ölkələri enerjiyə olan tələbatın məhz Azərbaycan hesabına mümkün olması faktını açıq bəyan eir. Bu da, öz növbəsində, Azərbaycanın balanslaşdırılmış xarici siyasət kursu və enerji diplomatiyası ilə birbaşa bağlıdır. Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycandan 11 milyard 364,8 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib. İxrac edilən təbii qazın dəyəri isə 7 milyard 440,4 milyon dollar olub. Xatırladaq ki, 2021-ci ilin eyni aylarında Azərbaycandan 10 milyard 378,2 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilib, həmin ixracın dəyəri 1 milyard 585,6 milyon dollar olub. Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatlarına əsasən, 2022-ci ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanın ümumi ixracında təbii qazın xüsusi çəkisi 2021-ci ilin eyni dövründəki 18 faizlə müqayisədə 40,26 faiz təşkil edib. Dünya birjalarında xam neftin və təbii qazın ixrac qiymətlərinin 2022-ci ilin büdcəsində nəzərdə tutulandan yüksək olması dövlət büdcəsinin neft-qaz sektorundan daxilolmalarının proqnozlaşdırılan həcmləri üstələməsinə səbəb olub. Beynəlxalq reytinq agentlikləri və maliyyə təşkilatları da Azərbaycanın büdcəsi ilə bağlı çox müsbət proqnozlar verir. Belə ki, Dünya Bankının proqnozlarına görə, dövlət büdcəsinin gəlirləri əvvəlki büdcə ilə müqayisədə nominal ifadədə 8,8 faiz artacaq.
Ramil QULİYEV
