Dünyada hibrid və elektriklə işləyən avtomobillərə maraq və tələb səviyyəsi sürətlə artmaqdadır. Qeyd edək ki, 2010-cu illərdən başlayaraq ABŞ, Fransa, Yaponiya, Çin, Almaniya və digər ölkələrin avtoistehsalçıları elektromobillərini dünya bazarına çıxarmağa başlayıb. Norveç 2025-ci ildən, İngiltərə, Danimarka, İsveçrə 2030, Fransa və İspaniya 2040-cı ildən tam həcmdə elektromobillərə keçməyi planlaşdırır.
Bütün bunlar fonunda sözügedən qəbildən olan maşınların satışında da ciddi artım var. Məsələn, 2022-ci ilin birinci rübündə elektromobillərin qlobal satışı 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 75% çox olub. Bu müddət ərzində ümumilikdə 2 milyona yaxın elektromobil satılıb. Beynəlxalq Energetika Agentliyinin icmalında deyilir ki, satışın artımı, həmçinin, sahənin inkişafı üçün dövlət subsidiyalarının artması ilə bağlıdır. Belə ki, 2021-ci ildə maliyyələşmənin həcmi 30 milyard dollara yüksəlib. Eyni zamanda, getdikcə daha çox ölkə daxili yanma mühərriklərindən uzaqlaşdıqlarını elan edib və ya yaxın onilliklər üçün nəqliyyatın elektrikləşdirilməsi ilə bağlı öz planlarını təqdim edib. Nəhayət, 2021-ci ildə 2015-ci illə müqayisədə beş dəfə çox elektromobil təqdim olunub və indi bazarda onlar 450 modelə çatır. 2021-ci ildə elektrik avtomobillərinin satışındakı artımın təxminən 50 faizini Çin təmin edib, 2022-ci ildə də bu tendensiya qorunmaqdadır. Elektromobillər digər parametrlər baxımından da sərfəlidir. 20 mindən çox hissəsi olan ənənəvi avtomobillərlə müqayisədə elektromobillərdə hissələrinin sayı xeyli azdır. Bu isə tükənən resurslara qənaət etməyə imkan verir. Elektromobillərin əsas elementləri elektrik mühərriki, nəzarət qurğuları, akkumulyatorlardır. Qeyd edək ki, ölkəmizdə də belə maşınlardan daha çox sayda istifadənin stimullaşdırılması gündəmdədir. Xatırladaq ki, bu məsələ prezident İlham Əliyevin təsdiqlədiyi “2022-2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası”nda öz əksini tapıb. Sənəddə bildirilir ki, İqtisadiyyat Nazirliyi və Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi, Energetika Nazirliyi, “Azərişıq” ASC, Dövlət Gömrük Komitəsi, Mərkəzi Bankla birlikdə 2022-2026-cı illər ərzində elektrik mühərrikli və hibrid nəqliyyat vasitələrindən istifadənin stimullaşdırılması məqsədilə vergi-gömrük güzəştlərinin tətbiqini və istismarı ekoloji cəhətdən zərərli sayılan fiziki və mənəvi köhnəlmiş nəqliyyat vasitələrinin idxalının və istifadəsinin məhdudlaşdırılmasına dair tədbirlərin görülməsini təmin etməlidir. Eyni zamanda 2022-2026-cı illər ərzində ölkə ərazisində elektrik enerjisi doldurma məntəqələrinin sayının artırılması və əhatə dairəsinin genişləndirilməsi və ekoloji təmiz və təhlükəsiz (yeni) nəqliyyat vasitələrinin əldə edilməsi üçün maliyyə əlçatanlığının artması təmin olunmalıdır. Beləliklə, son nəticədə ekoloji təmiz və təhlükəsiz yeni nəqliyyat vasitələrinin cəmi nəqliyyatda xüsusi çəkisinin artması təmin olunacaq. Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycanda istismar müddəti 5 ilə qədər olan minik avtomobillərinin cəmi minik avtomobillərində xüsusi çəkisi 4,7%-dir.
Onu da xatırladaq ki, 2030-cu ilə qədər ölkəmizin əsas hədəflərindən biri təmiz ekoloji mühitə sahib olmaq üçün elektrik və hibrid avtomobillərdən istifadəni stimullaşdırmaqdır. Bu məqsədlə yeni bu növ avtomobillərin nisbətən sadə kredit şərtləri ilə alınması üçün təkliflər hazırlanır. Həmin təkliflərə əsasən, ilkin ödəniş faizi və kredit dərəcəsi aşağı salınacaq.Mövcud qaydalara əsasən yeni avtomobil alan zaman mütləq ilkin ödəniş 40 faiz təşkil edir. Yeni təkliflərdə bu faizin aşağı salınması nəzərdə tutulur. Kreditin illik faiz dərcəsinin isə 10%-ə endirilməsi gündəmdədir. Qeyd edək ki, cari il yanvarın 1-dən ölkəmizə idxal olunan ekoloji təmiz avtomobillər ƏDV-dən azad edilib. Bundan başqa, daxili bazarda da elektromobil satışları ƏDV-dən azad edilib. Azərbaycanda üç min kub santimetrdən çox mühərrik həcmi olan avtomobillərin idxalının azaldılması məqsədilə onların idxalına gömrük rüsumları artırılıb. Bu addımı atmaqda əsas məqsəd odur ki, ekoliji cəhətdən təmiz avtomobiilərdən istiifadə olunsn. Lakin bunun üçün stimullaşdırıcı tədbirlər çox önəmliidr. Xüsusən də qabaqcıl xarici təcrübədən istifadə diqqət mərkəzində olmalıdır. Məsələn, elektromobil avtomobillərdən ən çox istifadə edən Çində istifadəçilər yol vergisindən, satışı ilə məşğul olanlar isə satış vergisindən azaddırlar və bu avtomobillərin qeydiyyata alınması üçün rüsum da tələb olunmur. Elektriklə çalışan avtobusların əksəriyyəti də bu ölkənin payına düşür və onlar üçün ayrıca elektrik doldurma məntəqələri fəaliyyət göstərir. Böyük Britaniyada isə elektromobil avtomobillər aksiz və yol vergilərindən azaddırlar, istehlakçılara müxtəlif güzəşt və maddi dəstək təklif edilir, genişmiqyaslı enerji doldurma məntəqələri qurulub. Öz həyətlərində şarj məntəqəsi quraşdıran elektrik və hibrid avtomobil istifadəçiləri isə istifadə etdikləri elektrik enerjisinə görə 20 faiz əvəzinə 5 faiz vergi ödəyir. Türkiyədə də elektromobil sahiblərinə verilən güzəştlər çoxsaylıdır. Burada elektromobil istifadəçilərinə avtomobillərin mühərrik gücünə görə genişmiqyaslı güzəştli vergi dərəcəsi tətbiq olunur, çoxlu sayda şarj məntəqələri quraşdırılır və bu sahədə nəzərəçarpacaq irəliləyişlər əldə edilib. Elektromobillərin istifadəsinə dəstək vermək məqsədilə onların idxalçılarına və alıcılara dövlət tərəfindən subsidiyalar verilir. Azərbaycanda da qarşıdakı 5 il ərzində belə qəbildən olan tədbirlərin həyata keçrilməsi elektromobillərə, hibrid avtomobillərə marağı daha da artıracaq.
Tahir TAĞIYEV
