Son dövrlərdə Azərbaycanda keçirilən valyuta hərraclarında dollara tələbin kəskin şəkildə azalması müşahidə edilir. Mərkəzi Bankda Dövlət Neft Fondunun iştirakı ilə keçirilən valyuta hərraclarında bankların dollar tələbində ciddi azalma qeydə alınır. Məsələ Dünya Bankının da diqqətini cəlb edib. Qurumun aylıq iqtisadi bülleteninin iyul sayında bildirilir ki, Dövlət Neft Fondu tərəfindən valyuta satışı tələbin zəifləməsi fonunda iyunda daha da azalaraq illik müqayisədə 11 % geriləyərək 278 milyon ABŞ dollarına enib.
Sənədə əsasən, bu, Mərkəzi Banka iyunda 6,2 aylıq idxalı ödəyəcək qədər ehtiyat yaratmağa (may ayı ilə müqayisədə 2 % artım) imkan verib: “İxrac artımı idxal artımını üstələdiyi üçün ticarət profisiti genişlənməyə davam edib. İxrac həm həcm, həm də qiymət baxımından əhəmiyyətli dərəcədə artan enerji ixracının təsiri ilə, mayda bir il əvvəllə müqayisədə iki dəfədən çox olub. May ayında təbii qazın ixrac qiyməti 816,6 ABŞ dollara yüksələrək rekord həddə çatıb. Qeyri-enerji sektorunun ixracı illik müqayisədə 10 % artıb. Əvəzinə, mayda daxili tələbatın güclənməsinə paralel olaraq idxal 26,7 % artaraq, ilin ilk 5 ayında idxalın məcmu artımını 17 %-ə çatdırılıb. Yanvar-may aylarında müsbət ticarət saldosu ÜDM-in 34,4 %-nə yüksəlib ki, bu da 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə iki dəfə çoxdur”. Dünya Bankı həmçinin vurğulayıb ki, may ayında pul köçürmələri il ərzində əsasən Rusiyadan daxilolmalar hesabına 3,6 dəfə artıb. Qurumun iqtisadçıları iyunun 29-da təsdiqlənən 2022-ci il dövlət büdcəsinə dəyişikliklərə də diqqət çəkib: “Əvvəlki proqnozlarla müqayisədə gəlirlərin nominal ifadədə 8,8 % artacağı proqnozlaşdırılır. Bu artım hökumətin neftin baza qiymətini bir barrel üçün 50 dollardan 85 dollara qaldırması ilə neft şirkətlərindən gözlənilən yüksək aktivlik və daha yüksək vergi daxilolmaları ilə bağlı proqnozlaşdırılan daha yüksək vergi gəlirlərini əks etdirir. Gəlirlərin artımı fonunda Dövlət Neft Fondundan transfertlərin 9,4 % azaldılması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, büdcə xərcləri 8,1 % artıb. Xərclərin artımının yarıdan çoxu yenidənqurma işləri ilə əlaqədar dövlət investisiyalarına, qalan hissəsi isə müdafiə, sosial müdafiə və ərzaq təhlükəsizliyi tədbirlərinə yönəldiləcək. Dürüstləşmiş büdcənin kəsiri 2022-ci ildə ÜDM-in 2,7 %-i səviyyəsində proqnozlaşdırılır”. Beləliklə, bu açıqlamadan görünür ki, enerji məhsullarının yüksək qiyməti, qeyri-neft sektoru üzrə ixracda artım Azərbaycanın valyuta gəlirlərini çoxaldır. Nəticədə manat daha möhkəm mövqeyə sahiblənir, dollara tələb azalır. Özü də bu o zaman baş verir ki, ABŞ dolların məzənnəsinin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atır. Dünyanın bir çox ölkələrində bu fonda dolların bahalaşması müşahidə olunur. Azərbaycanda isə əks mənzərədir. Mərkəzi Bankın müdaxiləsi olmayacağı halda dolların ölkəmizdə ucuzlaşması istisna edilmir.
Ekspertlər bildirir ki, idxalın azalması, ixracın çoxalması dollara tələbin azalmasında mühüm rol oynayıb. Qeyd edək ki, bu ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda ticarət əməliyyatlarının dəyəri 24 milyard 836,1 milyon dollar olub. Ticarət əməliyyatlarının 6 milyard 356,9 milyon dolları idxalın, 18 milyard 479,2 milyon dolları isə ixracın payına düşüb. Bu da o deməkdir ki, xaricə ticarətdə 12 milyard dollardan artıq müsbət saldo yaranıb. Təbii ki, bu hal Azərbaycanın maliyyə durumuna da öz təsirini göstərir. Eyni zamanda, Rusiya valyuta bazarındakı stabillik də Azərbaycanda dollara olan tələbin yumşalmasına təsir göstərir. Bu isə Azərbaycanın valyuta bazarında yığım məqsədli xarici valyuta tələbini aşağı salır. Neftin və qazın dünya bazar qiymətinin yüksək olması isə cari ilin sonuna kimi Azərbaycana dollar daxilolmalarının yüksək səviyyədə qalacağını göstərir. Digər tərəfdən, Azərbaycan idxal etdiyi bəzi məhsulları yerli istehsalla əvəzləyib. Bu da dollara tələbi azaldır. Söhbət burada ilk növbədə qida sektorundan gedir. Azərbaycan qida üzrə idxalı əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Bu da dollara tələbi aşağı salır. Dollara tələbin azalması isə manatın məzənnəsinə bahalaşma təzyiqi yaradır. Ekspertlər vurğulayır ki, növbəti dövrdə milli valyutanın məzənnəsinin necə dəyişməsi birbaşa manat bazasının həcmindən asılı olacaq. Əgər manat bazasının azalması qeydə alınarsa, o zaman dollara tələb aşağı olaraq qalacaq. Dollara tələbi sadəcə dövriyyədə manat kütləsinin artması yüksəldə bilər. Amma bu yüksəlmə, ekspertlərin fikrincə, yenə çox yüksək olmayacaq. Xüsusən də daxili istehsalın artması, qeyri-neft sektoru üzrə ixracın yüksəlməsi dollara tələbi azaltmaqda davam edir. Onu da bildirək ki, manatın məzənnəsinin müəyyənləşməsində Mərkəzi Bank aparıcı mövqeyini qoruyub saxlayır. Deməli, kursun necə dəyişməsi birbaşa Mərkəzi Bankdan asılı olacaq. Amma baş bankın mövqeyindən görünür ki, qurum manatın məzənnəsinin möhkəmlənməsində maraqlı deyil. Sözügedən bank mövcud kursu qoruyub saxlamağa çalışır.
Ramil QULİYEV
