Rusiya-Ukrayna müharibəsindən ən çox zərər görən sahələrdən biri də kənd təsərrüfatıdır. Əvvəla o baxımdan ki, müharibə nəticəsində Ukraynada əkinə yararlı xeyli həcmdə torpaqda bu il hər hansı əkin-biçin işləri aparmaq mümkün olmayıb.
Üstəlik, Rusiyadan və Belarusdan gübrə idxalının qadağan edilməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb. Nəticədə gübrələr həm əlçatmaz olub, həm də xeyli bahalaşıb. Ekspertlərin fikrincə, ərzaq məhsullarının bahalaşmasına səbəb olan əsas amillərdən biri Ukraynadakı vəziyyət və təbii qaz, eləcə də gübrələrin qiymətində güclü artımdır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda qlobal gübrə bazarında yaranmış tədarük çatışmazlığı bu məhsulun qiymətini rekord həddə çatdırıb. Bu arada xatırladaq ki, Rusiyada Aqrar-sənaye kompleksi və kənd ərazilərinin davamlı inkişafı üzrə Hökumət Komissiyası mineral gübrələrin ixracı üçün 2022-ci ilin sonuna qədər qüvvədə olan kvotanın 2023-cü il mayın 31-dək uzadılmasını dəstəkləyib. Rusiya baş nazirinin müavini Viktoriya Abramçenko bildirir: “Rusiya Federasiyası hökumətinin mineral gübrələrin bahalaşmasının qarşısını almaq üçün gördüyü tədbirlər səmərəli hesab edilir. Mineral gübrələrin bahalaşmasının qarşısını almaq üçün əvvəllər görülmüş tədbirlərin 2023-cü il mayın 31-dək uzadılması dəstəklənir”. Söhbət ilk növbədə gömrük tariflərinin tənzimlənməsi tədbirlərindən, xüsusən də gübrələrin ixracına qoyulan kvota və məhdudiyyətlərdən gedir. Nəticədə dünyada gübrələr sürətlə bahalaşır. Son 1 ildə əmtəə birjalarında təkcə azot gübrəsinin 1 tonu 250 dollardan 700 dollara qədər bahalaşıb. Digər gübrələrin də qiymətləri yerində saymayıb. Son vaxtlar ammonyak gübrəsinin qiymətində 3 dəfə, karbomid gübrəsinn qiymətində isə 2 dəfə artım olub. Gübrə istehsalında istifadə olunan ammonyak, azot, nitrat, fosfat, kalium və sulfat isə 30%-ə qədər bahalaşıb. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, ötən il Rusiya dünyada azot gübrəsinin birinci, kalium və fosfor gübrələrinin isə ikinci ən böyük ixracatçısı olub. Ukrayna ilə müharibəyə görə qonşu ölkədən gübrə ixracı tam dayanmasa da, tədarük zənciri ciddi şəkildə pozulub. Nəticədə gübrə bazarında 14% paya malik olan Rusiyadan məhsul idxal etmək çətinləşib. Gübrəni kəskin bahalaşdıran digər amil isə son vaxtlar dünyada, o cümlədən Avropada təbii qazın qiymətinin xeyli artmasıdır. Gübrə istehsalında "mavi yanacaq" önəmli rol oynayır.
FAO-nun iqtisadçısı Maksimo Torero qeyd edir ki, enerji qiymətlərinin artması və gübrə ixracının bloklanması ilə ən pis ssenaridə, daha 13,7 milyon insanın qida çatışmazlığı risqi ilə üzləşəcəyini gözləmək olar: “Qarğıdalı və taxıl təkcə çörək hazırlamaq üçün deyil, həm də mal-qaranı bəsləmək üçün lazımdır. Onların bahalaşması məhsulun mayasında da özünü göstərir. Qida istehsalında yaranan çətinliklər 2023-cü ildə böhranın daha da pisləşməsinə gətirib çıxarır. Ukraynada müharibə davam edərsə, daha 18 milyon insan qida çatışmazlığından əziyyət çəkə bilər. Avropada Litva, Moldova, Serbiya, Finlandiya, Estoniya kimi ölkələr, demək olar ki, Rusiya gübrələrinin tədarükündən asılıdır. Onlara İrlandiya, Norveç, Polşa, Şimali Makedoniya, Sloveniya da əlavə olunub”. Rusiya rəsmiləri isə qeyd edir ki, Rusiya gübrə verməyə hazırdır, lakin sanksiyalar buna mane olur. Onu da qeyd edək ki, problem təkcə gübrənin bahalaşması ilə bağlı deyil. Ukraynadakı müharibə ilə bağlı təchizat zəncirində problemlər olduğu üçün, hətta bahalı gübrəni belə tapıb almaq və idxal etmək çətinləşib. Problemlər Azərbaycandan da yan ötüşmür. Qeyd edək ki, ölkəmizdə fermerlərin mineral gübrələrə olan ehtiyacı əsasən idxal hesabına ödənilir. Sumqayıt Karbomid Zavodu ölkə üzrə azot gübrəsinə olan ehtiyacı xeyli miqdarda qarşılasa da, hələ ki, tələbatı tam ödəyə bilmir. Ötən mövsüm kisəsi 20-30 manata təklif olunan gübrələr indi 80-100 manata satılır. Kiçik fermerlər də bu qiymətə gübrə almaq imkanından məhrumdur. Dövlət fermerlərə dəstək versə də artan qiymətlər ciddi problem olaraq qalır. Ölkəmizdə istifadə edilən gübrələr əsasən Rusiyadan idxal edilir. Amma indi onların idxalında çətinliklər vr. Buna bir səbəb də Rusiyanın tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdir. Gələcəkdə gübrə idxalından asılı olmaq ölkəmizin ərzaq təhlükəsizliyinə birbaşa mənfi təsir edən amillərdən biridir. Çünki ərzaq istehsalında maya dəyərinə ən çox təsir edən məsələlərdən biri də gübrədir. Keyfiyyətli və daha çox məhsul istehsalı üçün gübrə ən vacib elementlərdən biridir və gübrə çatışmazlığı kənd təsərrüfatı sahəsində rentabelliyin aşağı düşməsinə səbəb olur. Qiymətlərin baha olması isə məhsulun maya dəyərini yüksəldir ki, bu da bütün ərzaq tədarükünə mənfi təsir edir. Bu səbəbdən daxili imkanlar hesabına gübrə istehsalının artımı vacib hesab olunur. Bundan başqa, idxal olunan bəzi gübrələrin mineral və üzvi gübrələrlə əvəz edilməsi də vəziyyətdən çıxış yollarından biri hesab olunur.
Tahir TAĞIYEV
