Dünyanın aparıcı pul vahidlərindən olan avronun məzənnəsi 2002-ci ildən bəri ilk dəfə 1 dollardan aşağı enib. Hazırda 1 ABŞ dolları 0,99 avroya ticarət edilir. Avronun dollar qarşısında dəyər itirməsinin bundan sonra da davam edəcəyi gözlənilir.
Əvvəla, ABŞ-da inflyasiyanın artmasının dolların bahalaşmasına təkan verəcəyi gözlənilir. Belə ki, ABŞ-da inflyasiya iyunda 9,1%-ə yüksəlib və illik göstəricidə 8,6% təşkil edib. Bu isə son 41 ilin ən rekord göstəricisidir. Ekspertlər hesab edir ki, Federal Ehtiyatlar Sisteminin növbəti iclasında uçot dərəcəsi daha 0.75% artırılacaq. Ötən ay FED dərəcəni 75 baza bəndi artıraraq 1,50-1,75 faiz aralığına çatdırıb. Bu, 1994-cü ildən bəri ən yüksək artım olub. İndi də bu artımın yenilənməsi dolları daha sürətlə bahalaşdıracaq. Bundan əlavə, dollar indeksi artmaqda davam edəcək.
Avronun məzənnəsinin dollara nisbətdə azalması Avropanın enerji ilə bağlı narahatlıqlarıdır. Milli Məclisin İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Vüqar Bayramov bildirir ki, son 1 ildə avro 18 faiz dəyər itirib və Avropa pulunun ucuzlaşması Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra daha da sürətlənib: “Avronun kəskin ucuzlaşmasının əsas səbəbi də məhz Ukraynadakı savaşdır. Digər tərəfdən, Rusiyanın Avropaya qaz təchizatını məhdudlaşdırması və avrozonada yüksək infilyasiya, iqtisadi proqnozlarda neqativ dürüstləşmə və bütövlükdə daha dərin böhran gözləntiləri avronu zəiflədir. Mavi qazın qiymətindəki kəskin artımlar “qoca qitədə” real sektorun inkişafını ciddi şəkildə tormozlayır. Eyni zamanda, ABŞ Federal Ehtiyatlar Sisteminin uçot dərəcəsində kəskin artımlara getməsi də avro daxil olmaqla digər səbət valyutalarının dollara olan kursuna təsirsiz ötüşmür. Avronun ucuzlaşması Avropa məhsullarının dollar ifadəsində ucuzlaşmasına səbəb olur. Doğrudur, Avrozonada infilyasiya səviyyəsi də kifayət qədər yüksəkdir. Amma qlobal infilyasiya dərəcəsini nəzərə alsaq ucuz avro həm də dollar ifadəsində daha az xərcli Avropa məhsulları deməkdir”.
Dünya bazarlarında avronun ucuzlaşması təbii olaraq Azərbaycanda da müşahidə edilib. Manat ABŞ valyutasına bağlı olduğundan, dolların avroya qarşı dəyişmə dinamikası manatda da baş verir. Xüsusən də Rusiya-Ukrayna müharibəsi başladıqdan sonra manatın da avroya nisbətən möhkəmlənməsi müşahidə olunur. Bu il fevralın 24-də 1 avro 1.9115 manat idisə, indi kurs 1.7060-dək dəyişib. Bu, manatın avroya nisbətən son 5 ayda 12 faiz möhkəmlənməsi anlamına gəlir. Bir daha qeyd edək ki, Azərbaycanda çarpaz inzibati məzənnə sistemidir. Yəni dolların məzənnəsi sabit qalır. Dolların avro qarşısında oynaqlığı isə manatla dollar-avro münasibətlərində əksini tapır. Ona görə də ölkəmizdə avro ucuzlaşmaqda davam edir, dolların məzənnəsi isə sabit qalır. Avronun ucuzlaşmasının Azərbaycana xeyirli və ziyanlı tərəfləri də qaçılmazdır. Ümumiyyətlə, avronun ucuzlaşması Azərbaycana iki istiqamətdə təsir edə bilər. Birincisi, avrozonadan gələn məhsulların ucuzlaşması baş verir. Çünki oradan gələn məhsullar avro ilə alınır. Burada ilk növbədə avtomobil sektoru gəlir. İkinci təsir isə Azərbaycanın avro ilə götürdüyü kreditlər və Dövlət Neft Fondunun sözügedən valyuta ilə yatırımları istiqamətindədir. Bu mənada, avronun ucuzlaşması həmin valyuta ilə götürülmüş kreditlərə təsir edir. Yəni onların qaytarılması üçün çəkilən xərc azalır. Qeyd edək ki, xüsusən də TAP-TANAP layihələrinin tikintisi üçün kreditlər avro ilə götürülüb. Indi onların qaytarılmasına daha az vəsait sərf ediləcək. Amma eyni zamanda Neft Fondunun büdcəsinin 35%-ni avro təşkil edir ki, ucuzlaşma ona da təsir edəcək. Beləliklə də, avronun məzənnəsinin düşməsi Neft Fondunun məzənnə itkilərinə səbəb ola bilər. Məsələ ilə bağlı V.Bayramov bildirir ki, avronun zəifləməsi Avropadan Azərbaycana idxal edilən məhsullarının xərcinə təsir edə bilər: “Amma avrozonada infilyasiya səviyyəsi yüksək olduğundan, idxal edilən mallarda xüsusi qiymət azalmaları proqnozlaşdırılmır. Bununla yanaşı, Avropa istehsallı avtomobillərin xərcində müəyyən azalmaların olacağı istisna deyil. Dolların dünya bazarında möhkəmlənməsi kontekstində manatın məzənnəsinə gəldikdə isə, əvvəllər də qeyd etdiyimiz kimi, kursa təsir göstərən əsas iqtisadi faktorlar ölkəyə daxil olan valyutanın həcmi, eyni zamanda Dövlət Neft Fondu tərəfindən hərraca çıxarılan valyutanın məbləğidir. Valyutaya olan tələbin əhəmiyyətli hissəsi Neft Fondu tərəfindən ödənilir. Bu baxımdan, Neft Fondunun hərraca çıxartdığı vəsaitlərin həcmi dollara olan tələbin ödənilməsində çox önəmlidir. Bu da, təbii ki, manatın məzənnəsi baxımından vacib hesab olunur. Təbii ki, xarici ticarət tərəfdaşlarımızda milli valyutalarının məzənnələrindəki dəyişikliklər də iqtisadi faktorlardan biridir. Bütün bunlarla yanaşı, praktiki olaraq, manatın məzənnəsi birbaşa Azərbaycan Mərkəzi Bankının qərarından asılıdır. Mərkəzi Bank prosesə birbaşa müdaxilə etmək imkanlarını qoruyub saxlayır”. Avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi, həmçinin, Azərbaycan iş adamlarının Avropa Birliyinə ixrac imkanlarını müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Bu proses Azərbaycanda istehsal olunan qeyri-neft məhsullarının Avropa Birliyində daha baha olmasına gətirib çıxarır.
Ramil QULİYEV
