Qərbin sərt sanksiyaları altında olan ölkələr kimi İranla Rusiya qarşılıqlı ticarətdə dollar və avro ilə hesablaşmalardan imtina etməyi planlaşdırır. Bunu İran Mərkəzi Bankının rəhbəri Əli Salehabadi Rusiyaya səfərindən sonra keçirdiyi brifinqdə təsdiq edib.
O vurğulayıb ki, Rusiya rəsmiləri ilə aparılan danışıqlar çərçivəsində əlaqələrin davamlı şəkildə genişləndirilməsi üçün maliyyə-bank bazasının hazırlanmasına dair razılıq əldə olunub. Onun sözlərinə görə, Tehran və Moskva tezliklə ticarət əməliyyatlarında milli valyutada hesablaşmalara keçəcək. Salehabadi əmin olduğunu bildirib ki, həm İran, həm də Rusiya sazişlərin müsbət nəticələrini hiss edəcək. İndi maraq doğuran məsələ Rusiya və İranın dollar və avrodan imtinasının nə dərəcədə mümkünlüyüdür. Bununla bağlı fikirlər fərqlidir. Məsələn, millət vəkili Vüqar Bayramov qeyd edir ki, Rusiya və İran arasında ticarət dövriyyəsi böyük olmadığı üçün ABŞ dollarından imtina reallaşsa belə, bu, regiondakı valyuta tələbinə xüsusi təsir etməyəcək. Onun sözlərinə görə, hər iki dövlət üçün xarici valyuta cəlb etmək prioritet olduğundan, belə bir addımın tam rellaşacağı ilə bağlı da xeyli suallar var: “İndiyədək Latın Amerikası və Asiyada yerləşən bir neçə aparıcı ölkə dollardan imtina etməyə çalışsa da bunu reallaşdıra bilməyib. Belə görsənir ki, ABŞ pulundan imtina heç də düşünüldüyü kimi, hətta Vaşinqtonun düşmənləri üçün də asan deyil”. V.Bayramov xatırladıb ki, Rusiya və İrana qarşı Qərbin sanksiyaları qüvvədədir və Rusiyaya qarşı daha sərt paketlərdən istifadə olunur: “Həm İran, həm də Rusiya xarici valyutalara, xüsusən də dollara tələbi yüksək olan ölkələrdəndir”. İqtisadçı-ekspert bildirib ki, İranla Rusiya arasındakı ticarət dövriyyəsi pandemiyadan əvvəlki il, yəni 2019-cu ildə 1 milyard 595 milyon ABŞ dolları olub: “Cənub qonşumuzun Rusiyaya ixracatı yarım milyard ABŞ dollarından da azdır. 2021-ci ildə isə qarşılıqlı ticarət 81 % artsa da yenə də ümumi dövriyyə böyük rəqəmlə ifadə olunmur. Regionun aparıcı dövlətlərdən olan iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi ötən il 3,3 milyard ABŞ dolları olub. Doğrudur, bu ilin ilk rübündə sözügedən dövlətlər arasında ticarət 10 % artıb. Bununla belə, yenə də ticari əlaqələrinin daha da dərinləşdirilməsi üçün bəlli çağırışlar qalmaqdadır. Bununla belə, tərəflər illik ticarət dövriyyəsini 10 milyard ABŞ dollarına, 2025-ci ilədək isə 40 milyard ABŞ dollarınadək artırmağı hədəfləyir. Amma mövcud rəqəmlər göstərir ki, reallıqla hədəflər arasında fərq kifayət qədər böyükdür”
Amma Tehran və Moskva tezliklə ticarət əməliyyatlarında milli valyutada hesablaşmalara keçməkdə israrlıdırlar. Bu zaman rus rublunun ticarətdə əsas yeri tutacağı şübhə doğurmur. Bəzi təhlilçilərin fikrincə, hazırda ABŞ dollarından silah kimi istifadə Vaşinqtona qarşı çevrilə, dolların dünyadakı hegemon statusunun dəyişməsinə səbəb ola bilər. Ekspertlər hesab edir ki, Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə kimi böyük ölkələr və iqtisadi güc sahiblərinin dollara qarşı indiki fəaliyyəti davam edərsə, ABŞ valyutasının hegemonluğuna son qoyulması qaçılmaz olacaq. Əslində, dünya ticarətində dolların payının getdikcə azalması artıq bu prosesin başlandığını göstərir. Rus ekspert Rostislav İşçenko ABŞ-ın beynəlxalq aləmdə baş verən geosiyasi hadisələr fonunda iqtisadi mövqelərini itirməyə başladığını bildirir. Ekspert qlobal maliyyə bazarındakı vəziyyəti təhlil edərək, tezliklə dolların hansı aqibətlə üzləşəcəyini açıqlayıb. O, Vaşinqtonun öz mövqelərini itirəcəyini deyib və bunu tezliklə dolların dünya ehtiyat valyutası statusundan məhrum olacağı ilə izah edib. Onun sözlərinə görə, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv olan ölkələrin əsas hədəfələrdən biri dünyanı Qərbin, ABŞ-ın maliyyə asılılığlndan qurtarmaqdır. Onlar dolların dominantlığına son verməklə maliyyə sisteminin müstəqiliiyinə nail olmaq istəyirlər: “ABŞ-ın dolları siyasi təzyiq və sanksiya alətinə çevirmək siyasəti hegemon valyutanın nüfuzuna zərbə vurur. İnsanlar dolların hakim mövqeyindən imtina etmək istəyir. Həmçinin, tətbiq olunan sanksiyalar dolların nüfuzunu aşağı salmaqla yanaşı ehtiyat valyutası kimi onun payını azaldır”. Belə vəziyyətdə hesab edilir ki, Azərbaycan da, digər ölkələr kimi, bu gedişlə valyuta ehtiyatlarında dolların payını azaltmalı olacaq. Xatırladaq ki, ölkəmiz dollar ehtiyatının bir hissəsini qızıla çevirib və bu prosesin daha da genişlənməsi gözlənir. Digər tərəfdən, ABŞ iqtisadiyyatında baş verənlər, xüsusən də dolların kursundan istifadə edilməsi ilə başlanan valyuta savaşı da Amerika pulu üçün təhdidlərin artdığını göstərir. İstənilən halda, baş verənlər valyuta savaşlarının artıq getdikcə qızışmaqda olduğunu göstərir və burada, bir çox valyutalardan fərqli olaraq, manatın sabit mövqedə qalması proqnozlaşdırılır. Çünki Azərbaycanın valyuta ehtiyatları, həmçinin istər Rusiya, istərsə də Qərblə əməkdaşlıq münasibətləri ölkəmzin maliyyə sistemi üçün də hər hansı təhdid olmayacağını göstərir. Bu şəraitdə sabit manatın regionda ticarət üçün əsas valyuta olma ehtimalı da artır. Xüsusən də Türkiyə, İran, Gürcüstanla ticarətdə məhz manatdan istifadə ehtimalı daha yüksəkdir.
Ramil QULİYEV
