ABŞ-ın aparıcı maliyyə xidmətləri şirkətlərindən biri olan “Wells Fargo”nun strateqləri 2022-ci ilin ikinci yarısından etibarən ABŞ-ın iqtisadi tənəzzül dövrünə girdiyini bildiriblər.
Qurumun qlobal bazarlar üzrə baş strateqi Samyer Samana bu xüsusda bildirib: “Təzzülün texniki tərəfi var, sonra istehlak və məşğulluqda gözlənilən pisləşmə var. Texniki hissə ilin birinci yarısında yaşanıb. İlin ikinci yarısında məşğulluq və istehlakda pisləşmə baş verəcək”.
“Wells Fargo”nun məlumatına görə, işsizlik səviyyəsi bu ilin sonunda 4,3 faiz, 2023-cü ilin sonunda isə 5,2 faiz təşkil edəcək. Əvvəlki hesablamalar müvafiq olaraq 4,4 və 3,8 faiz idi. Samana iyun ayında inflyasiyanın illik 8,8 faizə yüksələcəyini, Federal Ehtitalar Sisteminin qiymət artımlarını cilovlamaq üçün faiz artımında daha aqressiv olacağını və bunun əmək bazarını, investorları şoka salacağını söyləyib. Qeyd edək ki, ABŞ iqtisadiyyatı ilin birinci rübündə 1,6 faiz kiçilib. Federal Ehtiyatlar Sisteminin proqnozlarına görə, ikinci rübdə də eyni sürətlə azalma olacaq. İkinci rübdə belə azalma fonunda ölkə iqtisadiyyatında texniki tənəzzül daha da dərinləşəcək. Bundan isə bütün dünya ciddi zərər görəcək. Çünki ABŞ iqtisadiyyatında problem dünyanın digər ölkələrinə də təsir edir. ABŞ-da 2008-ci ildə maliyyə böhran başlayanda, 2009-cu ildə proses iqtisadi böhrana çevriləndə dünya bunun təsirini qabarıq formada hiss etdi. Həmin vaxt vəziyyətdən çıxış yolu kimi ABŞ və avrozona ölkələri genişmiqyaslı xilasetmə tədbirlərinə əl atmağa başladı. Bu tədbirlər sırasında ilk növbədə iqtisadi canlanmanı yaratmaq üçün inkişaf etmiş ölkələrin mərkəzi banklarının faiz dərəcələrinin aşağı saldığını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Nəticədə bəzi ölkələrdə, ilk növbədə ABŞ-da və aparıcı Avropa ölkələrində mərkəzi faiz dərəcələri rekord səviyyədə aşağı salındı. Bu isə öz növbəsində, idarə olunan pul siyasəti, sahibkarlığın dəstəklənməsi proqramları və daxili istehsalın stimullaşdırılması proqramları ilə birlikdə öz nəticəsini verdi. Həmin vaxt düzəlmətyə başlayaan qlobal iqtisadiyyat 2014-cq ildə Rusiyanın krımı tutmasına cavab olaraq Qərb sanksiayaları nəticəsində zəifləməyə başladı.
Koronavris pandemiyası, Rusiya-Ukrayna müharibəsi isə dünya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurub. İndi ABŞ və Avropada inflyasiya yüksək olduğundan buradamərkəzi banklar faiz dərəcələriniazaltmır. Əksinə artırırlar. Xüsusən də ABŞ dolları gücləndirir və bu da inkişaf etməkdə olanölkəlr üçün əlavə problemə çevrilir. Deməli, budəfəki böhrandan xilas olmaq elə də asan olmayacaq. BMT-nin İnkişaf proqramının son hesabatında da bildirilir ki, baş verənlər nəticəsində son 3 ayda dünyada 71 milyon insanın gəliri kəskin şəkildə azalaraq yoxsulluq həddindən aşağı düşüb. Sənədə görə, bu vəziyyətlə başlıca olaraq kasıb ölkələrin vətəndaşları üzləşib. Problemin səbəbi ərzaq və enerji qiymətlərinin sıçrayışla artmasıdır. Artımın səbəbi isə koronavirus pandemiyası və Ukrayna münaqişəsidir. Sonuncunun təsiri daha ciddi hiss edilir. Ukrayna münaqişəsi dünyanın 2 böyük dənli bitki və xammal ixracatçısının faktiki olaraq bazardan çıxması ilə nəticələnib. BMT-nin İnkişaf Proqramının direktoru Aşim Steyner bildirir ki, inflyasiyaya paralel olaraq qiymətlərin və faiz dərəcələrinin artması yeni yoxsulluq dalğasının yaranmasına gətirib çıxarır: “Böhranın dərinləşməsi dünyada yoxsulluğu artırır”. 159 ölkəni əhatə edən hesabatın müəllifləri hökumətlərə kasıb əhali üçün enerji və ərzaq üçün ünvanlı və ədalətli yardım verilməsini tövsiyə edirlər. Sənədə görə, enerji qiymətlərinin artımından ən çox Balkan regionu və Mərkəzi Afrika əziyyət çəkir. Postsovet məkanında isə ən ağır vəziyyət Ermənistandadır. Avrasiya İnkişaf Bankının 2022-2024-cü illər üçün dərc etdiyi makroiqtisadi proqnozlara əsasən isə, dünya iqtisadiyyatı “turbulentlik” dövrünə qədəm qoyub: “Enerji, qida və gübrə qiymətləri özünün ən yüksək həddinə çatıb. Böyük mərkəzi banklar pul siyasətlərini sərtləşdirməyə başlayıblar. Qlobal iqtisadiyyatda istehsal və logistika zəncirlərində qırılmalar, ixrac tədarüklərinin həyata keçirilməsində çətinliklər, istehlak və investisiya fəallığının zəifləməsi müşahidə olunur. Tələb və təklif şoklarının birləşməsi 2022-2023-cü illərdə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarında resessiya ehtimalını artırır”. Bütün bunlar ölkəmizdə də xüsusi diqqət mərkəzindədir. Lakin Azərbaycanın üstünlükləri digərləri ilə müqayisədə yüksəkdir. Məsələn, Azərbaycan devalvasiya təhlükəsindən uzaqdır. Enerjidaşıyıcılarının yüksək qiyməti ölkəyə böyük həcmdə valyuta axınını təmin edir. Əhalinin məşğulluq səviyyəsinin qorunması, yeni iş yerlərinin yaradılması ilə bağlı görülən tədbirlər də öz səmərəsini verir. Xüsusən də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işləri məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsinə müsbət təsirini göstərir. Ölkəmiz üzərindən tranzit yükdaşımaların çoxalması, birbaşa xarici investisiyaların yeni axının gözlənilməsi, iqtisadi islahatlar, xərclərin optimallaşdırılması kimi məqamlar da qlobal iqtisadiyyatda baş verənlərin Azərbaycana mənfi təsirlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Tahir TAĞIYEV
