Dünya iqtisadiyyatı ilə bağlı verilən bədbin proqnozların sayı getdikcə artmaqda davam edir. Məsələyə növbəti dəfə münasibət bildirən Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva “Reuters” agentliyinə müsahibəsində yeni qlobal iqtisadi tənəzzül ehtimalının qaçılmaz olduğunu bəyan edib.
Onun sözlərinə görə, qlobal iqtisadiyyatda vəziyyət son dərəcə qeyri-sabitdir və resessiyanı istisna etmək olmaz: “2022-ci il çətin olacaq, lakin 2023-cü il daha da çətin olacaq. 2023-cü il üçün tənəzzül risqləri artıb. İqtisadi yavaşlama qaçılmaz ola bilər”. O bildirib ki, qlobal iqtisadiyyatda indiki vəziyyət BVF-nin müvafiq hesabatının dərc edildiyi aprel ayı ilə müqayisədə xeyli pisləşib. Fond rəhbəri bunun qlobal inflyasiya, yüksək faiz dərəcələri, Çində iqtisadi ləngimə, Ukraynadakı vəziyyətlə bağlı sanksiyaların tətbiq edilməsilə əlaqədar olduğunu qeyd edib. Ümumiyyətlə, Beynəlxalq Valyuta Fondu da hesab edir ki, qlobal iqtisadiyyat İkinci Dünya müharibəsindən sonra ən böyük sınaqla üz-üzə qalıb. Fondun analitiklərinin fikrincə, Ukraynadakı vəziyyətlə yanaşı, iqlim dəyişikliyi təhlükəsi, COVID-19 pandemiyası, təchizat zəncirlərinin pozulması, maliyyə şərtlərinin sərtləşməsi və geoiqtisadi parçalanma qlobal iqtisadiyyatda çətinliklərin miqyasını genişləndirir, inflyasiyanı artırır. Rusiya ilə Ukrayna arasında hərbi əməliyyatların fəsadları, Qərb və Asiya birjalarında sürətli ucuzlaşma, ABŞ-da gözlənilən kredit böhranı, bazarlarda qeyri-stabillik, inflyasiyanın qarşısını almaq üçün dünyanın bir çox ölkələrində mərkəzi banklar tərəfindən faiz artımları qlobal iqtisadi tənəzzül ehtimalını yüksəldir. “Böyük yeddilik” ölkələrinin maliyyə nazirləri və mərkəzi bank rəhbərləri tənəzzülün artıq qarşısının alınmasının mümkünsüzlüyündən bəhs edirlər, hətta staqflyasiya təhlükəsinin yaranmasını da istisna etmirlər. Almaniyanın maliyyə naziri Kristian Lindner məsələ ilə bağlı bildirir: “Ukraynadakı müharibənin iqtisadiyyat üçün əlavə nəticələri var. Bu, yüksək inflyasiya və pandemiyanın təsirlərindən xilas üçün sürət itkisi deməkdir. Biz artıq staqflyasiya ssenarilərindən qaçmaq üçün nə edə biləcəyimizi müzakirə etməli olacağıq”. ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellen də iqtisadiyyatla bağlı bədbin fikirlər səsləndirir: “Ərzaq və enerjinin yüksək qiymətləri staqflyasiya təsirlərinə səbəb olur. Yəni ərzaq və enerjinin yüksək qiymətləri hasilatı və xərcləri azaldır və bütün dünyada inflyasiyanın artmasına səbəb olur”. Beynəlxalq araşdırma mərkəzlərinin əksəriyyətinin mövqeyi bundan ibarətdir ki, Rusiya-Ukrayna konflikti fonunda dünyanı çox ciddi iqtisadi və maliyyə nəticələri olacaq geosiyasi depressiya dövrü gözləyir. O da nəzərə alınmalıdır ki, dünya ölkələrinin böyük əksəriyyəti maliyyə ehtiyatlarının əhəmiyyətli hissəsini koronavirus pandemiyası ilə mübarizədə tükədib. Bu fonda Rusiya-Ukrayna qarşıdurması ilə yaranan iqtisadi və maliyyə çətinliklərinin aradan qaldırılmasına sərf edilə biləcək resursların bir çox ölkədə tükənmiş səviyyədə olması müşahidə edilir. Elə bu da vəziyyəti bir qədər də ağırlaşdıran faktor kimi çıxış edir.
Belə vəziyyətdə Avrozonada iqtisadi inam indeksi 2021-ci ilin martından bu vaxtadək ən aşağı səviyyəyə enib. Avropa Komissiyasının açıqladığı məlumata görə, iyun ayında iqtisadi inam indeksi 105-dən 104-ə düşüb. Bu, 2021-ci ilin martından bəri qeydə alınan ən aşağı göstəricidir. Ekspertlərin fikrincə, iqtisadi inam indeksi Rusiyadan enerji resurslarının nəqlinin kəsiləcəyi və iqtisadiyyatın tənəzzülə düçar olacağı ilə bağlı narahatlıqlar fonunda geriləyib. Postsovet məkanında da vəziyyət o qədər yaxşı deyil. Ukraynalı qaçqınları və rusiyalı mühacirləri qəbul edən keçmiş sovet respublikalarında Rusiya iqtisadiyyatındakı tənəzzülə görə bahalaşma və mal qıtlığı yaşanır. Bu ölkələrin milyonlarla vətəndaşının və Rusiyadan gəlmiş əmək miqrantlarının gələcəyi qeyri-müəyyən olaraq qalmaqdadır. Bundan başqa, bütün MDB ölkələrində ərzaq məhsullarının qiymətində artım müşahidə olunur. Rusiya hələ də Avrasiya İttifaqı ölkələrinə taxıl ixracını dayandırıb və bu, un qıtlığına səbəb ola bilər. Müharibə dərman preparatlarının əlçatanlığına da təsir edir, çünki onların çoxu MDB ölkələrinə Rusiya və Ukraynadan idxal edilirdi. Ukraynadakı müharibənin postsovet məkanı üçün uzunmüddətli nəticələrini proqnozlaşdırmaq çox çətindir, amma bunun son onilliklərdə region üçün ən böyük sarsıntı olduğu göz qabağındadır. Azərbaycan üçün də qlobal iqtisadi müstəvidə baş verənlər xüsusi diqqət mərkəzindədir. Azərbaycan qlobal iqtisadiyyatda gözlənilən mənfi halların önlənməsi üçün preventiv addımlar atır. Hökumət idxal mallarının daha çox yerli məhsullarla əvəzlənməsi, daxili istehsal həcminin artırılmasına çalışır. Daxili istehsal həcminin artırılması məqsədilə dövlət-özəl sektor əməkdaşlığı genişləndirilir, sahibkarlar üçün çoxsaylı stimullaşdırıcı tədbirlər görülür, digər fəaliyyət növləri həyata keçirilir. Proqnozlar göstərir ki, bu istiqamətdə atılan addımların nəticəsi olaraq yaxın perspektivdə Azərbaycanda idxal inflyasiyasının təsir qüvvəsi əhəmiyyətli dərəcədə zəifləyəcək. Dünya iqtisadiyyatında tənəzzülü tətikləyən daha bir məqam enerjidaşıyıcılarının yüksək qiymətidir. Azərbaycan enerji hasilatçısı olduğundan, bu hal ölkəmiz üçün təhdid mənbəyi kimi çıxış etmir. Əhalinin məşğulluq səviyyəsinin qorunması, yeni iş yerlərinin yaradılması ilə bağlı görülən tədbirlər də öz səmərəsini verir. Xüsusən də işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı abadlıq-quruculuq işləri məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsinə müsbət təsirini göstərir. Lakin istənilən halda, Azərbaycan hökuməti qlobal iqtisadiyyatda yaranan problemlərin mümkün mənfi təsirlərinin neytrallaşdırılması üçün fəaliyyətini genişləndirir.
Ramil QULİYEV
