Dünya iqtisadiyaytında yaranan problemlər fonunda bu gün Azərbaycanda qeyd edilən müstəvidə tamam fərqli mənzərə müşahidə edilir. Bu barədə danışmazdan öncə qeyd edək ki, qlobal iqtisadiyyatla bağlı beynəlxalq qurumlar proqnozlarını ciddi şəkildə dəyişdiriblər.
Məsələn, Dünya Bankı qlobal iqtisadiyyatın bu il ərzində cəmi 2,9 faiz böyüyəcəyini bildirir. Halbuki bundan əvvəl, sözügedən qurumun proqnozlarına əsasən, dünya iqtisadiyyatında 4,1 faiz həcmində artım olmalı idi.
BMT-nin hesablamalarına əsasən, qlobal iqtisadi artım, əvvəl gözlənildiyi kimi 4 faiz yox, 3,1 faiz həcmində artacaq. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı da qlobal iqtisadi artımla bağlı pronozunda ciddi dəyişikliklər edib. Əvvəlcə qurum cari il ərzində dünya iqtisadiyyatında 4,5 faizlik artım gəzlədiyini bildirsə də, indi ən yaxşı halda bu göstəricinin 3 faiz olacağını bəyan edir. Təşkilat onu da qeyd edir ki, bir çox ölkələrdə ümumi daxili məhsulun artım səviyyəsi daha aşağı hədlə ifadə ediləcək. Məsələn, avrozonaya daxil olan ölkələrin iqtisadiyyatında artım bu il 2,6 faiz olacaq. ABŞ-da bu göstərici 2,5 faiz təşkil edəcək. Böyük Britnayida cari il üçün 3,6 faizlik iqtisadi artım gözlənilsə də, gələn il üçün bu göstərici sıfır həddinə kimi azalacaq. Özü də Qərb ölkələri son 50 ilin ən yüksək inflyasiyasından əziyyət çəkirlər və onlarda qiymət bahalaşmasının nə zaman sona yetəcəyi hələ dəqiq bəlli deyil. Bu da iqtisadi artımı əngəlləməkdə davam edir.
Dünya ölkələri ilə müqayisədə Azərbaycanda fərqli mənzərə müşahidə edilir. Məlumdur ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı bu ilin birinci rübündə 6,8 faiz artıb. Bu ilin yanvar-may aylarında Azərbaycan iqtisadiyyatında artım dinamikası yüksəlib. Hesabat dövründə ölkəmizdə 50 milyard 867,5 milyon manatlıq və ya əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 7,2 faiz çox ümumi daxili məhsul istehsal olunub. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarından belə bəlli olur ki, iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 0,5 faiz, qeyri neft-qaz sektorunda isə 11 faiz artıb. Bu fonda Azərbaycan dövlət büdcəsinə də yenidən baxmaq qərarına gəlib. Artıq "2022-ci ilin dövlət büdcəsi haqqında" qanuna dəyişikliklər layihəsinin Milli Məclisin plenar iclasında müzakirəyə çıxarılacağı tarix açıqlanıb. Layihə parlamentin iyunun 22-də keçiləcək iclasında birinci oxunuşda müzakirə olunacaq. Bütün bunlara səbəb odur ki, ölkə iqtisadiyyatı ilkin nəzərdə tutulduğundan daha tez və sürətli bərpa olunaraq daha yüksək artım tempi nümayiş etdirib. Bu durumda 2022-ci ilin dövlət büdcəsinə yenidən baxılmasını şərtləndirən amillər və makroiqtisadi proqnoz göstəriciləri məlum olub. Bu, “Azərbaycan Respublikasının 2022-ci il dövlət büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununda dəyişiklik edilməsi barədə” qanun layihəsində əksini tapıb. Layihəyə əsasən, 2022-ci ilin dövlət büdcəsində neft gəlirlərinin təsdiq olunmuş göstəricidən 2 milyard 40 milyon manat, qeyri-neft gəlirlərinin isə 1 milyard 534,3 milyon manat artıq olacağı və ümumilikdə dövlət büdcəsinə 3 milyard 574,3 milyon manat əlavə vəsaitin daxil olacağı proqnozlaşdırılır. 2022-ci il ərzində dövlətin müdafiə və təhlükəsizliyinin daha da gücləndirilməsi, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma işlərinin sürətləndirilməsi və ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi kimi bir sıra zəruri tədbirlər dövlət büdcəsi qarşısında 2 milyard 985,7 milyon manat həcmində maliyyə tələbatını formalaşdırır. Həmin tələbatın dövlət büdcəsinin əlavə gəlirləri və mövcud ehtiyatları hesabına maliyyələşdirilməsi, “Büdcə sistemi haqqında” qanuna uyğun olaraq, dövlət büdcəsinə yenidən baxılması zərurətini yaradır. Dövlət büdcəsinə yenidən baxılmaqla xərclərin aşağıdakı mənbələr hesabına artırılması nəzərdə tutulur: əlavə qeyri-neft gəlirləri hesabına 1 milyard 351,1 milyon manat; Əlavə neft gəlirləri hesabına 847,5 milyon manat; Dövlət büdcəsində yerdəyişmələrin aparılması hesabına (Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun büdcəsinin balanslaşdırılması məqsədilə dövlət büdcəsinin öhdəliklərinin maliyyələşdirilməsi üçün ayrılan vəsaitin artırılması və digər xərclərin tənzimlənməsi) 560,8 milyon manat; - Qeyri neft gəlirlərinə aid olan “Avtomobil Yolları” Məqsədli Büdcə Fondunun 2022-ci ilin əvvəlinə qalığı hesabına 181 milyon manat və “Ətraf mühitin mühafizəsi üzrə dövlət fondu”nun qalığı hesabına 2,3 milyon manat; Dövlət büdcəsinin genişlənmiş kəsirinin maliyyələşmə mənbəyi kimi daxili borclanma hesabına 43 milyon manat. Bununla yanaşı, Dövlət Neft Fondundan dövlət büdcəsinə transfertin 1 milyard 192,5 milyon manat məbləğində olan hissəsi dövlət büdcəsinin əlavə neft gəlirləri hesabına əvəzləşdirilir və transfert müvafiq həcmdə azaldılır ki, bu da Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin daha da artımını şərtləndirəcək. Dövlət büdcəsinə yenidən baxılması ilə artırılacaq büdcə xərclərinin əhəmiyyətli hissəsinin investisiya yönümlü xərclərin təşkil etdiyini və bu xərclərin iqtisadi artıma təsirini nəzərə alaraq, qeyri-neft ÜDM-in real artım tempinin 5,5 faizə, ÜDM-nin 115,4 milyard manata o cümlədən, qeyri-neft ÜDM-in 65,7 milyard manata qədər artacağı gözlənilir. Orta illik inflyasiyanın 12,5 faiz olacağı proqnozlaşdırılır. Bu da o deməkdir ki, Azərbaycan cari ildə tarixində ən böyük iqtisadi həcmə nail olacaq. Bunlar həmçinin əhalinin maddi rifah halına də rəsirini göstərəcək. Çünki dövlət büdcəsinə yenidən baxılması ilə bütün istiqamətlər, o cümlədən sosial müstəvi üzrə xərclər kəskin artırılır.
Tahir TAĞIYEV
