Dünya boyu ABŞ dollarının bahalaşması müşahidə edilir. Buna səbəb odur ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsini 0,75 faiz artırıb. Belə ki, uçot dərəcəsi 1,5%-ə qaldırılıb. Bu, 1994-cü ildən indiyədək ən böyük faiz artımı sayılır.
Federal Ehtiyat Sistemi, həmçinin, 2022-ci ildə ABŞ-ın ÜDM artımı proqnozunu 2,8%-dən 1,7%-ə endirib. Bundan əlavə, qurum 2022-ci ildə ABŞ-da işsizlik səviyyəsi ilə bağlı proqnozu 3,5%-dən 3,7%-ə, 2023-cü ildə isə 3,5%-dən 3,9%-ə yüksəldib. İnflyasiya proqnozu isə 4,3%-dən 5,2%-ə qaldırılıb. Bunlar ABŞ iqtisadiyyatında vəziyyətin acınacaqlı olmasının göstəricisi hesab olunur. Elə monetar siyasətin sərtləşməsi də ABŞ-da işsizlik səviyyəsinin azalması, inflyasiyanın yüksək həddə çatması ilə əsaslandırılır. Federal Ehtiyat Sistemi sonuncu dəfə faiz dərəcələrində kəskin artıma 2015-2018-ci illər arasında gedib və faizlər 0 səviyyəsindən 2,5 səviyyəsinə qədər artırılıb. Koronavirus pandemiyası ilə əlaqədar Federal Ehtiyat Sistemi faizləri yenidən 0 səviyyəsinə qədər endirib və bazarlara böyük maliyyə dəstəyi verib. Amma 2022-ci ildə maliyyə dəstəyi dayandırılmaqla bərabər faizlər də artırılır. Səbəb ABŞ iqtisadiyyatında qeydə alınan problemlər, xüsusən də qiymətlərin sürətli artımıdır. ABŞ-ın maliyyə naziri Canet Yellen də bu xüsusda vəziyyətin ağır olduğunu qeyd edir: “Yaxın gələcəkdə ABŞ-da inflyasiya səviyyəsi yüksək olaraq qalacaq və bu, indiki mərhələdə ölkənin əsas iqtisadi probleminə çevrilib. Şübhə yoxdur ki, bizdə böyük inflyasiya təzyiqləri var, inflyasiya həqiqətən də indiki mərhələdə bizim əsas iqtisadi problemimizdir və buna qarşı tədbir görməyimiz çox vacibdir”. 2008-ci ilin qlobal maliyyə böhranından üzü bu yana ABŞ-da belə inflyasiya qeydə alınmayıb. Məsələ burasındadır ki, Amerika hakimiyyəti pandemiyanın əvvəlindən bu yana böhran əleyhinə tədbirlərə 9 trilyon dollar vəsait xərcləməli olub, pul kəsən maşınlar var gücü ilə işləyib. Co Baydenin hakimiyyətə gəlməsindən sonra isə iqtisadiyyata daha iki trilyon dollar yatırılıb. Vu vəziyyət ABŞ dövlət borcunun kəskin artmasına səbəb olub. İndi ABŞ-ın dövlət borcu 30 trilyon dollara çatıb. İqtisadçılar xəbərdarlıq ediblər ki, iqtisadiyyata yeni vəsaitlərin cəlb edilməsinin bir faydası olmayacaq. Müvafiq istehsal artımı olmadan dövriyyədəki əskinasların sayının artması büdcə yükünü çoxaldacaq və qiymətlər qalxacaq.
İndiki halda Almaniyanın “Deutsche Bank”ın analitikləri xəbərdarlıq edirlər ki, Federal Ehtiyat Sisteminin addımları qiymət artımnı dayandırmayacaq: “ABŞ-da inflyasiyaya məhəl qoyulmaması dünya iqtisadiyyatını ləng işə düşən bomba üzərində saxlayır. Bunun nəticələri çox dağıdıcı ola bilər, xüsusən də cəmiyyətin ən həssas təbəqələri üçün”. Almaniyada belə hesab edirlər ki, inflyasiya problemi yaxın bir neçə ildə də qalacaq və bəlkə də artıq 2023-cü ildə böhrana gətirib çıxaracaq. Və ekspertin də təsdiqlədiyi kimi, bundan ilk növbədə inkişaf etməkdə olan ölkələr zərər görəcəklər. Beləliklə, iqtisadçılar pandemiyadan sonra qlobal bərpa dövrünün başlanğıcının inkişaf etməkdə olan bazarlar üçün müsbət amildən təhdidə çevrildiyini bildirirlər: məsələn, Cənubi Afrika və Braziliyada borc təhlükəli həddə yaxınlaşır. Özü də həmin ölkələrdə dövlət maliyyə sistemi onsuz da sabit deyil. Bu halda dolların bahalaşması inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün əlavə problem yaradır. Buna rəğmən, Federal Ehtiyat Sistemi hesab edir ki, faiz dərəcələrinin aşağı səviyyədə olması və uzun müddət monetar genişləndirmənin həyata keçirilməsi birjalarda indekslərin real vəziyyətindən daha çox yüksəlməsinə səbəb olub. Beynəlxalq Valyuta Fondunun analitikləri hesab edirlər ki, Federal Ehtiyat Sisteminin sərt pul-kredit siyasətinə keçməsi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə maliyyə və investisiya problemləri yarada bilər, çünki Federal Ehtiyat Sisteminin qərarı inkişaf etmiş ölkələrdən capital axınına səbəb olacaq. Çünki ABŞ dünyaya səpələdiyi pulları geri yığmalıdır. Pandemiya başlayanda Federal Ehtiyat Sisteminin büdcəsi 3,2 trilyon dollar idi. Pandemiya dövründə bu məbləğ 3 dəfəyə qədər artırılaraq 9 trilyona çatdırılıb. İndi bunun azaldılması lazımdır. Dolların qlobal səviyyədə bahalaşmasının Azərbaycana təsirlərinə gəlincə, ekspertlərə görə, ABŞ valyutasının məzənnəsinin möhkəmlənməsi onunla ticarət olunan əmtəələrin qiymətinin müəyyən qədər düşməsini şərtləndirəcək. Bu baxımdan, Azərbaycan üçün əsas məqam neft bazarındakı qiymətlərdir. İndi bu bazarda qiymətlərə dolların məzənnəsinin təsiri elə də yüksək deyil. Neft bazarı tamamilə fərqli proses və amillərin təsiri ilə idarə olunur. Əvvəla, dünya iqtisadiyyatının pandemiyanın təsirlərindən çıxması, bərpanın sürətlənməsi qlobal səviyyədə neftə tələbatı artırır. Digər tərəfdən, OPEC və ondan kənardakı hasilatçılar bazarda qiymət tənzimlənməsinin uğurlu variantını tapıblar. Belə ki, onlar OPEC+ yaratmaqla ABŞ-ın bu bazara təsir imkanlarını azaldıblar. Bu səbəbdəndir ki, ABŞ-ın neft qiymətlərinə təsir imkanları nəticə vermir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda da neft qiymətləri yüksəlir. Azərbaycanda dolların məzənnəsini Federal Ehtiyat Sisteminin qərarları deyil, neftin qiyməti tənzimləyir. Neft, eləcə də təbii qaz satış qiyməti yüksək olduğundan Azərbaycana daha çox həcmdə dollar daxil olur. Qeyri-neft sektoru üzrə də ixrac artır. Bu halda manat sabit səviyyədə qalmaqda davam edəcək.
Ramil QULİYEV
