Rusiyanın Ukraynaya hücumu dünya iqtisadiyyatının koronavirus böhranından sonra bərpasına və əvvəlki rifah artımı templərinə qayıtmasına ciddi mane olub. Əldən buraxılmış imkanlar təkcə bu il ən azı bir trilyon dollar həcmində qiymətləndirilir.
Öz proqnozlarında Dünya Bankı və İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı bildiriir ki, qlobal iqtisadiyaytın yeni böhrana qərq olmaq risqləri misli görünməmiş dərəcədə real və yüksəkdir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı qeyd edir: “Dünya Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinin əvəzini çox ağır ödəməli olacaq. Bu müharibə iki il davam edən pandemiyadan sonra iqtisadiyyatın güclə başlanmış bərpasını təhlükə altına qoyur. Görünür, ən yoxsul ölkələr digərlərindən çox zərər çəkəcək”. Dünya Bankının iqtisadçıları isə yazır: “Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi qlobal iqtisadiyyata ziyan vurdu, enerjidaşıyıcılar bazarlarının sabitliyini pozdu. Bir çox inkişaf etməkdə olan ölkədə ərzaq qıtlığı və yoxsulluğu daha da gərginləşdirdi”.Hazırda Dünya Bankı 2022-ci ildə, əvvəlki 4,1 faiz proqnozu müqabilində, dünya iqtisadiyyatının cəmi 2,9 faiz artımını gözləyir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı isə öz proqnozunu daha əhəmiyyətli ölçüdə – 4,5 faizdən 3 faizədək azaldıb. Müharibədən başqa, artımı Çində koronavirus karantini və inkişaf etmiş ölkələrdərekord səviyyəli inflyasiya ilə mübarizə üçün kredit dərəcələrinin artırılması ləngidir. İndiki vəziyyətdə belə hesab edilir ki, yeni iqtisadi böhran nəticəsində inkişaf etməkdə olan ölkələr inkişaf etmiş ölkələrdən daha sürətlə yoxsullaşacaqlar. Çünki onların ehtiyatı daha azdır, ərzaq və enerjidaşıyıcılarının dünya qiymətləri, eləcə də yemək, yanacaq, texnologiya və avadanlıq almaq üçün valyuta ilə kreditlərin cəlb edilməsi dərəcəsindən asılılığı böyükdür. Rusiyanın Ukraynaya hücumu ilk olaraqməhz onları zərbə altına qoyub. Dünya Bankının iqtisadçıları bu xüsusda belə xəbərdarlıq edir: “Koronavirus onsuz da inkişaf etmiş ölkələrdə gəlirlərin artması və yoxsulluğun azalmasını ciddi şəkildə pozub. Ukraynadakı müharibənin nəticələri sadəcə bu problemləri daha da ağırlaşdıracaq. Nəticədə ölkələrin təxminən 40 faizində adambaşına real gəlirlər koronavirusöncəsi səviyyəyə qayıtmayacaq. Onların çoxlarına isə resessiyadan qacınmaq çox çətin olacaq”. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı isə vurğulayır ki, xüsusilə Rusiya və Ukraynadan buğda ixracatına xitam verilməsi narahatlıq doğurur: “Bu, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ciddi qida çatışmazlığına gətirə bilər. Onları tək iqtisadi böhran deyil, həm də humanitar fəlakət, yoxsulluq və aclıq təhdid edir”. Eyni fikir Dünya Bankı tərəfindən də təsdiqlənir: “Avropa və Mərkəzi Asiya, demək olar, rifahın artması koronavirusöncəsi trayektoriyasına 2022-ci ilin əvvəlində qayıdıblar. Lakin bu zaman Putin ordusu Ukrayna sərhədini keçdi. Rusiyanın müdaxiləsi iqtisadi bərpanı geriyə döndərib və 2022-ci ildə region iqtisadiyyatında təxminən 3 faiz ixtisar olacaq. Müharibənin nəticələri qısamüddətli proqnoz hüdudlarından uzaqda hiss olunacaq. Bu, Ukrayna iqtisadiyyatına ləğv olunmuş istehsalat, yandırılmış tarlalar, zəifləmiş insan resursları qismində dərin yaralar vuracaq”.
Bankın iqtisadçılarının hesablamalarına görə, Rusiyanın ÜDM-si təxminən 9 faizdək ixtisar olacaq və hətta gələn il də artıma qayıtmayacaq: “Avropa neft embarqosu və gəlirlər, istehlak, investisiya və idxalatın ixtisarı şəraitində təxminən daha 2 faizədək azalacaq. Avropa da ciddi problemlər yaşayacaq. Belə ki, Ukrayna qaçqınları Avropaya baha başa gələcək: tək 2022-ci ildə 26 milyard avroya yaxın məbləğ bu qaçqınlara sərf ediləcək. Bu məbləğin üçdə ikisi bilavasitə qəbul etmə və yerləşdirmə xərcləridir. Daha təxminən 9 milyard avro isə təhsil və səhiyyənin əlavə maliyyələşdirilməsi üçün tələb olunacaq. Avropa İttifaqında artıq 5 milyon Ukrayna qaçqını var. Ukrayna müharibəsi əhalinin İkinci Dünya müharibəsi zamanlarından bəri görünməmiş, tarixi miqyasda miqrasiyasına gətirib. Enerji resurslarının qiymət artımı vəziyyəti daha da qəlizləşdirib. 1970-ci illərin iri neft böhranı zamanlarından bəri dünya belə kəskin qiymət sıçrayışı görməyib. Qaz qiymətlərində tarixi rekordlar qeydə alınıb. Kömürün qiyməti 2022-ci ilin zirvəsinə yaxınlaşmaqdadır. Sanksiya və embarqolar tək neft və qaz idxal-ixracatına deyil, digər hər şeyə də toxunub. Kreditorlar, sığortaçılar və yükdaşıyanlar üçün məhdudiyyətlər dünya ticarətinin təxminən 3 faizini zərbə altına qoyub”. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı bildirir ki, indiki halda dolların bahalaşması bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələrin maliyyə sabitliyinə təhlükə yaradır: “Çünki dollarla borc dərəcələrinin artması onların xarici borcun maliyyələşdirilməsi xərclərini artırır. Bu halda inkişaf etmiş ölkələrdən kapitalın çıxması güclənəcək, gələcək devalvasiya kəskin şəkildə onların borc yükünü artıracaq. Çox şey Ukraynadakı müharibənin nə qədər davam edəcəyi və sanksiyalar nə vaxt götürüləcəyindən asılıdır. Gözlənilir ki, müharibə bir ildən az davam etməyəcək, Rusiya və Belarusa qarşı sanksiyalar isə qüvvədə qalacaq”. Həm Dünya Bankı, həm İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı güman edirlər ki, neftin, qazın, metal, eləcə də digər xammal qiymətlərinin yüksək səviyyədə qalacaq, dünya ticarəti əvvəlki kimi logistika problemləri ilə sarsılmış olacaq.
Tahir TAĞIYEV
